De nasleep van Gaza: wie onderzoekt wat?

 Israelische tiener gedood op GolanHuman Rights Watch ‘weet’ zonder onderzoek al dat Israel oorlogsmisdaden zou hebben begaan in Gaza, de IDF heeft 97 incidenten in onderzoek, en de mensenrechtenraad van de VN (de HRC) laat “alle mensenrechtenschendingen” onderzoeken “in Bezet Palestijns Gebied voor, tijdens of na” de actie. Ook wordt er gesproken over eventuele zaken voor het Internationaal Strafhof. Wie onderzoekt wat, en komt er een Goldstone 2-rapport?

Na de Gaza-operatie ‘Cast Lead’ in 2009 werkte Israel niet mee met de onderzoekscommissie van de HRC en het rapport van de zo genoemde Goldstone-commissie was vernietigend. In 2011 nam Goldstone veel daarvan terug. “Als ik toen had geweten wat ik nu weet, was het een heel ander rapport geworden”, schreef hij in de Washington Post. Maar toen had het ‘Goldstone-rapport’ al bijgedragen aan de zwarte beeldvorming over ‘Israel als oorlogsmisdadiger’. De vraag is wat de aangekondigde onderzoekingen van operatie ‘Protective Edge’ gaan brengen.

Commissie-Schabas

De eerste onderzoekscommissie naar operation ‘Protective Edge’ in Gaza die officieel werd ingesteld, was weer een commissie van de VN-mensenrechtenraad (HRC). De HRC nam op 23 juli een resolutie aan voor onderzoek naar “de ernstige schendingen van internationaal humanitair- en mensenrecht in Bezet Palestijns Gebied”. Alleen de VS stemden tegen. 11 augustus benoemde de HRC de commissie, genoemd naar voorzitter William Schabas, een Canadese professor Internationaal Recht. Zie hierover de vorige Nieuwsbrief. Net als bij de Goldstone–commissie staat de opdracht vol gekleurde taal en wordt Hamas niet genoemd. Ditmaal echter moeten er ook schuldigen worden aangewezen en maatregelen worden voorgesteld om hen ter verantwoording te roepen. Het rapport moet af zijn en worden gepresenteerd op de 28e zitting van de HRC in maart 2015.

Kortom, alle ingrediënten voor een Goldstone2 zijn aanwezig. Israel heeft medewerking aan het HRC geweigerd, want doet een eigen onderzoek.

Israelische staatscontroleur

Twee dagen na de HRC kondigde Joseph Shapira, de voorzitter van de Israelische Rekenkamer, een eigen onderzoek aan “in het licht van de aantijgingen dat Israel het internationaal recht zou hebben geschonden en acties van de IDF onvoldoende zou hebben onderzocht.” Shapira wordt ook wel ‘staatscontroleur’ genoemd: hij kan zelfstandig en ongevraagd beleidsdaden van de regering onderzoeken. Shapira zal militaire en politieke beslissingen tijdens operatie ‘Protective Edge’ onderzoeken, verklaarde hij 13 augustus. Hij onderzoekt ook binnenlandse aangelegenheden zoals de beschikbaarheid van schuilkelders, de effectiviteit van raketalarmen en beslissingen over terreurtunnels uit Gaza. Een deadline voor dit onderzoek is niet bekend. Omdat het zo breed is, kan de afronding enige tijd op zich laten wachten.

Onderzoeken IDF

Het Israelische leger is al enige tijd bezig met het onderzoeken van “uitzonderlijke incidenten”. Dit is sinds 2010 staand beleid van de militaire advocaat-generaal. In totaal zijn er 94 incidenten aangemeld voor onderzoek. 44 daarvan zijn doorgestuurd naar Fact Finding Assessments (FFA)-teams. Hoofd van het onderzoek is Majoor-Generaal Noam Tibon. De FFA-teams bestaan uit IDF-officieren met specialistische kennis over verschillende soorten operaties, bijgestaan met juridisch advies door de militaire advocaat-generaal. Op 12 september waren er 12 onderzoeken afgerond. Een aantal zaken zijn gesloten, omdat de IDF adequaat bleek te hebben opgetreden en er geen aanleiding was een strafrechtelijk onderzoek in te stellen.

Naar twee van de incidenten stelt de advocaat-generaal een strafrechtelijk onderzoek in. Naar drie andere incidenten had hij direct strafrechtelijke onderzoeken gestart, zonder advies van de FFA af te wachten.

Human Rights Watch

Het ‘onderzoek’ van de non-gouvernementele organisatie Human Rights Watch (HRW) is curieus omdat het in sneltempo lijkt te zijn gedaan. De commissie-Goldstone baseerde haar vernietigende rapport over de Israelische Gaza-actie van 2009 grotendeels op informatie van Palestijnse organisaties en van NGO’s als Amnesty International en Human Rights Watch.

Kort geleden waarschuwde een onderzoeker van Amnesty dat onderzoeken in oorlogsgebieden en speciaal in de Gazastrook problematisch zijn (zie hiervoor de vorige Nieuwsbrief). Onderzoekers hebben beperkt toegang tijdens gevechten, daarna wordt bewijsmateriaal vaak vernietigd of aangetast. Burgers hebben vaak geen goed inzicht in gevechtshandelingen, zij houden bewijsmateriaal achter, of geven bewust onjuiste verslagen van incidenten uit angst voor wraak-oefeningen door ‘gewapende groepen’, aldus de Amnesty-onderzoeker. Human Rights Watch (HRW) heeft de eigen rapporten nooit kritisch geëvalueerd.

Ditmaal ontzegde Israel onderzoekers van Amnesty en HRW de toegang tot de Gazastrook. Nog op 20 augustus klaagde HRW hierover – maar 11 september al veroordeelde de groep drie Israelische aanvallen als oorlogsmisdaden. (Over Hamas zei HRW niets.)

Gezien de omstandigheden kan die veroordeling nauwelijks op onderzoek zijn gebaseerd. Hij diende een politiek doel: in de veroordeling zei HRW dat het Internationaal Strafhof ‘internationale misdaden van beide partijen moet onderzoeken’ en klaagde het dat Israel in het verleden ‘geen geloofwaardige onderzoeken’ zou hebben gedaan.

Internationaal Strafhof ICC

HRW had al op 8 mei, zonder zelfs een schijn van onderzoek, Mah-moud Abbas aangespoord een beroep te doen op het Internationaal Strafhof in Den Haag. Daarbij noemde het de Israelische nederzettingen en het afbreken van huizen op de Westoever.

Het is daarom interessant dat de opdracht van de commissie-Schabas zich ook uitstrekt tot de Westoever en tot een ongespecificeerde periode voor en na operatie ‘Protective Edge’. Het wordt ook duidelijk waarom HRW de geloofwaardigheid van Israelische onderzoeken in twijfel trekt: het Strafhof heeft volgens het Statuut van Rome slechts jurisdictie in gevallen waarin regeringen zelf niet bereid of in staat zijn eventuele oorlogsmisdaden van hun leger te onderzoeken.

Ook na operatie ‘Cast Lead’, in 2009, is getracht het Internationaal Strafhof in te schakelen tegen Israel. Op 3 april 2012 echter besloot het Hof dat het hiervoor geen rechtsmacht had, omdat “de huidige status die Palestina binnen de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is toebedeeld die van ‘waarnemer’ is en niet die van ‘een staat zonder lidmaatschap’.”

Sinds november 2012 heeft het toekomstige Palestina die status echter wel. De toekomstige ‘staat’ is echter nog geen Partij bij het Statuut van Rome. Het Hof heeft nog steeds geen rechtsmacht over eventuele misdrijven die zijn begaan voor de aanvragende staat Partij was bij dit Statuut, tenzij die staat een verklaring aflegt dat hij de rechtsmacht van het Hof aanvaardt.

Het is zeer de vraag of Hamas daarmee akkoord zou gaan. Het zet de deur open voor een klacht tegen Hamas zelf, dat zich aan meerdere mogelijke oorlogsmisdaden schuldig heeft gemaakt. Behalve het gebruik van de eigen bevolking als ‘menselijk schild’ gaat het bijvoorbeeld om het zonder proces executeren van Gazanen wegens verdenking van ‘collaboratie met Israel’. Hierover diende de Israelische organisatie Shurat HaDin begin deze maand al een klacht in bij het ICC tegen Hamas-leider Khaled Mashaal. Mashaal is Jordaans staatsburger en Jordanië is wel Partij in het Statuut van het ICC.

En terwijl Israel op dit moment al 97 incidenten in onderzoek heeft en bovendien een rechtsstaat is, heeft Hamas nooit één enkele poging gedaan de eigen misdaden te onderzoeken en is er in de Gazastrook en op de Westoever geen sprake van een onafhankelijke rechterlijke macht.

Behalve staten die partij waren in een conflict, kan ook de Veiligheidsraad van de VN vermeende oorlogsmisdaden aangeven bij het Internationaal Hof. Gezien de bewoordingen van de opdracht en de partijdige samenstelling van de Commissie-Schabas, lijkt het de bedoeling van de VN-Mensenrechtenraad dat het rapport van Schabas aanleiding wordt voor een klacht bij het Strafhof (ICC). Een herhaling van het Goldstone-rapport mag dus geen verbazing wekken. Maar gezien de uitgebreide onderzoeken van de IDF en de Israelische staatscontroleur valt niet te verdedigen dat het ICC hier rechtsmacht zou hebben.

Israel Nieuwsbrief, september 2014, EF.