BIJEEN juli/augustus 2003

Ronny Naftaniel (54)

Als jood kun je niet om Israël heen

Hij is trots op Israël. Volgens Ronny Naftaniel, al 23 jaar directeur van het Centrum Informatie en Documentatie Israël (Cidi), kan Nederland wel wat van dat land leren als het om de opvang van immigranten gaat. Met BIJEEN sprak hij over joods zijn, Ajax, gemengde huwelijken, zijn respect voor Israël en natuurlijk het groeiende antisemitisme. Want uit het recente jaarverslag van het Cidi blijkt dat anti-joodse incidenten sterk zijn toegenomen.

Ronny Naftaniel (54), vader van vier kinderen, werkt sinds 1976 bij het Centrum Informatie en Documentatie Israël (Cidi). In 1980 werd hij er directeur en dat is hij nog steeds. "Gek hè? Ik ben nog steeds bevlogen, omdat ik eindelijk een keer vrede wil in het Midden-Oosten." Hij zit er ontspannen bij en lacht veel. Het ontbreekt hem niet aan relativeringvermogen, zoals vaak lijkt als hij wordt geciteerd in de media.

Geregeld wordt Naftaniel opgevoerd als woordvoerder van 'de' Nederlandse joodse gemeenschap. Tot in de supermarkt vragen mensen hem naar zijn mening over joodse kwesties. Om er af en toe van los te komen, gaat hij naar concerten, exposities en veilingen. Hij is nu eenmaal een groot kunstliefhebber. Het zal dus wel geen toeval zijn dat zijn vrouw, die hij ontmoette in de joodse mensa, kunstenaar is. En in zijn kantoor hangt aan elke muur minstens één schilderij. Op de parketvloer staat een wat abstracte vioolspeler, gemaakt van schroot. Naftaniel is altijd een politiek dier geweest. Hij was behoorlijk links in zijn jonge jaren - actief in de Provo-beweging en tegen het Nederlandse lidmaatschap van de NAVO - en een einzelgänger op het Amsterdams Lyceum, waar rechtsere types op zaten. Hij was er de enige die een wit spijkerpak droeg, vertelt hij, in die tijd een duidelijke uiting van tegendraadsheid.

Tijdens zijn studie had hij met een aantal vrienden een joods café in Amsterdam. Hij zette de Werkgroep Israël op toen hij in 1973 tijdens de Jom Kippoeroorlog het gevoel kreeg dat de natuurlijke sympathie die mensen hadden voor Israël verwaterde door de olieboycot van Arabische landen. "Want kom je bij een Nederlander aan de portemonnee, dan is hij plotseling minder dominee en zijn z'n principes minder belangrijk." Voor de duidelijkheid: hij lacht bij die opmerking.

Wat betekent het joods-zijn voor u?
"Ik ben geen religieuze jood. Ik volg wel een beetje de joodse traditie en ik ben lid van de Liberale Joodse Gemeente. Maar voor mij is het behoren tot het volk, de traditie, gemeenschappelijke wortels en een bepaalde visie op hoe je moet leven het belangrijkst. Bijzonder daarin vind ik het belang van kennis, het moeten leren. En joden zijn meesters in het ter discussie stellen van allerlei vaste kwesties, in debatteren. Joden hebben onderling een band, omdat je als volk ondanks de vervolging en ellende er toch in slaagt voort te leven. Dus het gaat om een zeker optimisme, om door te gaan ondanks de narigheid."

Heeft u het idee dat het antisemitisme is toegenomen de laatste tijd?
"Ja, maar sommige mensen overdrijven het. Zoals een bevriende rabbijn riep: het water staat me tot aan de lippen..."

Meneer Evers?
"Ja. Maar ik voel dat niet zo."

Maar uit het net verschenen jaarverslag van het Cidi over 2002 blijkt dat het antisemitisme ernstig is toegenomen.
"Met 140 procent tot 337, ja. Het is ziet er weinig rooskleurig uit. Ik vind het verontrustend dat het zoveel jongeren betreft en dat het om ernstige zaken gaat als scheldpartijen en mishandelingen. Tegelijkertijd, als je het afzet tegen het buitenland - maar misschien moet je dat niet doen - waar synagogen in brand worden gestoken en dergelijke, dan valt het mee. Dat gebeurt hier niet. Wat ik zorgelijk vind, is dat je vroeger gemakkelijker kon aangeven waar het vandaan kwam: je had extreem-rechtse groeperingen, fundamentalistische christenen en er waren bedrijven die joden weerden omdat ze zakendeden met het Midden-Oosten. Verder waren er natuurlijk de burenruzies waarbij mensen zeiden: 'Ze hadden je moeten vergassen.' Puur om te kwetsen. "Nu zijn er Arabische jongeren bijgekomen. Thuis kijken ze waarschijnlijk naar Arabische televisiezenders, waar zo nu en dan een fikse dosis antisemitisme wordt vertoond. Dat nemen die jongens klakkeloos over. Ze weten eigenlijk niet beter dan dat joden de vijanden zijn."

Wat vindt u dat ertegen moet worden gedaan?
"Ten eerste moet er meer dialoog komen tussen de islamitische en de joodse gemeenschap. Als je elkaar leert kennen, is alles ineens heel anders. Dan zie je dat je gesprekspartner ook een gewoon mens is. Ten tweede moet de Nederlandse regering meer doen aan grensoverschrijdend antisemitisme. Er moet bijvoorbeeld worden opgetreden tegen Arabische satellietuitzendingen die de sfeer verzieken en waarin geen verschil wordt gemaakt tussen joden en de Israëlische staat. Ten derde blijft er veel te veel liggen bij het Openbaar Ministerie. Aangiften van antisemitisme worden vaak geseponeerd. Dat geldt voor discriminatie en racisme in het algemeen, daar wordt te laks op gereageerd. Ik heb ook op de brandstichting in de moskee in Vianen geen reactie gehoord van de overheid, wat wel had gemoeten. Men is bang om dingen bij de naam te noemen."

Schrikt u ervan als u hoort dat kinderen uit de les lopen wanneer op school de holocaust behandeld wordt?
"Ik vind dat echt afschuwlijk. Tegelijkertijd vind ik dat je er als docent en als samenleving wel wat aan moet doen. Het gaat hier heel duidelijk om onvrede bij degenen die het doen: allochtonen met Noord-Afrikaanse wortels, die in de 'tussen-tafel-en-bed'-sfeer zitten. Ze kunnen thuis niet terecht en ook op school niet echt. Ze pikken van Arabische zenders op dat joden fout zijn en die zijn dan hun zondebok."

En als er gevoetbald wordt met een herdenkingskrans tijdens de dodenherdenking?
"Hoe je omgaat met 4 en 5 mei is een verhaal apart. Ik vind dat deze dagen echt moeten gaan over wat Nederland als natie is overkomen in de Tweede Wereldoorlog. Er zijn toen 110.000 Nederlanders omgekomen. Deze herdenkingen moet je niet laten vervagen door te doen alsof ze gaan over allerlei conflicten in de wereld, zoals de laatste jaren steeds meer gebeurt. Op die manier verliezen zulke dagen hun karakter. En dan gaan mensen natuurlijk vragen: hoe zit het dan met Palestina?"

Wat vindt u van de hernieuwde belangstelling voor het antisemitische pamflet 'De protocollen van de wijzen van Zion'?
"Dat is een tsaristisch schotschrift (in Rusland gepubliceerd rond het begin van de twintigste eeuw, red.) waarin wordt beweerd dat de joden een enorm complot smeden om overal ter wereld politieke macht te krijgen. Boeken daarover zijn momenteel in de Arabische wereld overal vrij verkrijgbaar en worden helaas door veel mensen voor waar aangenomen. Israël is een klein land met zes miljoen inwoners dat 150 miljoen Arabieren om zich heen heeft. Die begrijpen doodeenvoudig niet hoe zo'n klein land kan blijven bestaan. Dus móét er ergens een complot zijn, denken ze, zoals in die boeken staat."

De internetsite van de neonazistische organisatie Stormfront heeft een lijst waarop staat wie er allemaal joods is.
"We hebben daar een jaar geleden een strafklacht tegen ingediend. Toen stond er nog bij het Cidi: 'Die organisatie moet tot aan de wortel worden uitgeroeid'. We kregen van de officier van justitie te horen dat dit niet strafbaar is. Daar hebben we enorm veel stampij over gemaakt en deze zaak komt over enige tijd voor bij het Gerechtshof. "Die jongens van Stormfront moet je gewoon juridisch bestrijden, dialoog heeft hier geen enkele zin. Bij de groep tweede generatie Arabische jongeren moet je naast die juridische aanpak wél de dialoog opzoeken. We moeten duidelijk maken dat joden geen duivels met horentjes zijn, maar gewone mensen, net als zij."

De Arabisch-Europese Liga, de AEL, weigerde met u te praten...
"Ja." Er verschijnt een glimlach op zijn gezicht. "De AEL zegt dat de joodse staat ontmanteld moet worden. Ze noemen mij een agent van de zionistische entiteit. Dat is natuurlijk bullshit. Het Cidi is een onafhankelijke joodse organisatie in Nederland. "Het nadeel van de AEL is dat ze mensen tegen elkaar opzet. Ik vind het vanzelfsprekend dat moslims recht hebben op een emancipatoire organisatie die opkomt voor hun rechten. Maar ik begrijp werkelijk niet wat de problematiek in Israël, het Midden-Oosten en Amerika te maken heeft met de integratieproblemen hier. Dat is een vermenging van zaken die ik niet kan plaatsen."

Israël moet een zeer multicultureel land zijn, met zoveel immigranten.
"Er zijn zes miljoen inwoners, onder wie een miljoen Arabische. Van hen is vijftien, twintig procent christelijk en de rest moslim. Tussen de joden heb je de splitsing tussen de asjkenazische joden uit het Westen en de sefardische joden, die merendeels afkomstig zijn uit Arabische landen. En al die mensen spreken ook nog eens zeventig verschillende talen. Er zijn enorme verschillen qua uiterlijk. Je hebt bijvoorbeeld zwarte Ethiopische joden en Russische joden met blond haar en blauwe ogen."

Ik heb begrepen dat er discriminatie is van zwarte joden. Hoe zit dat?
"Dat heeft te maken met het moment waarop men naar het land is gekomen. De aliya - de komst naar Israël - van de joden uit Ethiopië is vrij recent: twintig jaar oud. Joden uit bijvoorbeeld Arabische landen zitten er sinds de jaren vijftig. Daar zit een generatie tussen. De Ethiopische joden integreren moeilijker; ze hebben zo'n beetje dezelfde problemen als tweede generatie allochtonen in Nederland. Bovendien is het onderwijssysteem in sommige landen van herkomst volstrekt achterlijk. En dan de cultuurverschillen: kinderen uit Ethiopië weten soms niet eens hoe een fornuis werkt. Het geeft een enorme cultuurshock als je dan in een land als Israël komt, dat toch vrij modern is."

Israël zal wel gespecialiseerd zijn in het opvangen van immigranten?
"Ja. Er zijn twee methodes. Het eerste is het oelpansys-teem. Dat houdt in dat iedereen die aankomt als migrant verplicht is lessen te volgen in het Ivriet (modern Hebreeuws) en de geschiedenis van het land. Tegelijkertijd wordt in de eerste levensbehoeften voorzien, zoals in huisvesting. Immigranten zijn in Israël heel welkom en worden helemaal aan het handje genomen. "Het tweede punt is het leger, een melting pot. Je moet daar drie jaar verplicht dienstdoen - vrouwen twee jaar. Daarnaast heb je een maand per jaar de herhaling. Daardoor komen verschillende mensen onherroepelijk met elkaar in contact. Er ontstaat een soort kameraadschap en je wordt betrokken bij je land. "Wat Nederland van Israël zou kunnen leren is de rol van gastgezinnen, vrijwilligers, die verantwoordelijk zijn voor de nieuwkomers. Die helpen je als je bijvoorbeeld problemen hebt met de bureaucratie. Israël heeft een afschuwelijke bureaucratie; Nederland is er niets bij."

U hebt er een hekel aan dat Ajax-supporters 'joden' als geuzennaam gebruiken en met de Israëlische vlag rondlopen.
"We zijn er al jaren mee bezig, zonder enig resultaat, geloof ik, om de supporters ervan te overtuigen dat je niet met Israëlische vlaggen - of met andere vlaggen als je van de tegenpartij bent - moet gaat lopen. Je haalt een politiek conflict bij sportwedstrijden. En dan dat 'joden, joden' roepen en 'wie niet springt is een jood'. Het is zó kinderachtig."

Maar moet je het dan wel zo serieus nemen?
"Ja, want er worden afschuwelijke dingen gezegd in het stadion. Als je dat daar toelaat, waarom zou het erbuiten dan niet mogen?"

De niet-joodse gemeenschap lijkt zich hier niet zo druk om te maken omdat de Tweede Wereldoorlog alweer lang geleden is.
"Die constatering is juist. De Tweede Wereldoorlog is iets uit de vorige eeuw en men kijkt nu naar de huidige conflicten. Daar zitten positieve dingen in: de wereld moet doordraaien en je kunt die oorlog niet voor alles als referentiekader gebruiken. Maar de littekens daarvan zijn bij de joodse gemeenschap nog aanwezig. En die is gevoelig voor sisgeluiden van gas en teksten als 'Hamas Hamas, joden aan het gas' en 'we gaan op jodenjacht'. Het is ons probleem; wij worden erdoor geraakt. Maar ik hoop toch echt dat de samenleving het helpt oplossen. Het is toch van de gekke: waarom kiezen Ajax-supporters in hemelsnaam de geuzennaam jodenclub? Het merendeel is niet joods. En Ajax was de eerste club die de joden eruit flikkerde in de Tweede Wereldoorlog!"

In hoeverre ziet u zichzelf als dé woordvoerder van dé joodse gemeenschap?
"In het Cidi zijn de belangrijkste joodse organisaties in het bestuur vertegenwoordigd. We hebben zo'n 3000 families die lid zijn. Dat maakt ons tot een redelijk belangrijke club. Maar ik weet donders goed dat er andere mensen en organisaties zijn, die andere meningen hebben over het Midden-Oostenconflict."

Maar nu heeft u het vooral over de houding ten aanzien van Israël. Er zijn toch ook joden die zich daar überhaupt niet zo mee bezighouden?
"Ik denk niet dat je jood kan zijn en niks met Israël te maken kan hebben. De joodse schrijver Milo Anstadt bijvoorbeeld veracht het zionisme. Maar hij praat er wel voortdurend over. Dus is mijn conclusie: als je jood bent, kun je niet om Israël heen. Je moet er een standpunt over bepalen. Ook al omdat je er geregeld op wordt aangesproken."

Als het over de joodse gemeenschap in Nederland gaat, wordt u ook benaderd. Dat is toch iets anders.
"Ja, want wij bestrijden ook antisemitisme in Nederland en daarover krijgen we geregeld vragen. Maar ik heb echt niet het idee dat mijn visie dé visie is van de joodse gemeenschap. Dat is belachelijk, dat zou niet kunnen. Er zijn in Nederland 40.000 joden en 40.000 verschillende standpunten."

Er zijn steeds meer gemengde huwelijken bij joodse mensen.
"Die kans is natuurlijk levensgroot. Ook bij mijn kinderen."

Vindt u dat jammer?
Naftaniel zucht. "Wat moet ik daar nu over zeggen? Ik vind in de eerste plaats dat de kinderen zelf hun partner moeten kiezen. Tegelijkertijd weet je dat volgens de statistieken de kans van succes in een huwelijk tussen joodse partners groter is dan bij een gemengd huwelijk. Ik denk dat ik het leuk zou vinden als ze met een joodse partner zouden thuiskomen. Als dat niet gebeurt, zal ik er geen traan om laten."

Bent u niet in het algemeen bang dat het joodse cultuurgoed 'verzwakt' door al die vermenging?
"Dat is nu eenmaal zo. Maar ik vind het wel verrijkend als de joodse traditie, het jodendom, aanwezig blijft in Nederland. In dat opzicht heb ik ook altijd een heel dualistisch gevoel ten aanzien van Israël. Ik steun Israël, vind het fantastisch dat het bestaat als beschermer van de joodse rechten. Maar als elke jood ernaartoe zou gaan, betekent dat wel een verarming van de wereld."

Zelf nooit aan gedacht om naar Israël te gaan?
"In Nederland heb ik veel vrienden. Hier ligt mijn achtergrond en ben ik opgegroeid. Maar ik word wel naar Israël toe getrokken. Ook daar heb ik veel vrienden en familie. En als je er loopt, ik kom er zo'n drie, vier keer per jaar, dan denk je: dit is toch hartstikke leuk. Als ik daar ruzie krijg met iemand, weet ik zeker dat dit te maken heeft met het onderwerp en niet met het feit dat je jood bent. Ik heb ook gewoon respect voor het land. Het is allemaal zo ont-zet-tend moeilijk gegaan. Sinds 1948 heeft het vier oorlogen gevoerd en dan het voortdurende terrorisme, de boycotten, het groeien van een inwoneraantal van 1,2 miljoen naar zes miljoen... Als je ziet wat er is opgebouwd, dan heb ik een gevoel van trots."