Verkiezingen in Israel - 17 mei 1999
Ronny Naftaniel, mei 1999
V. Een nek-aan-nekrace
Alle voorspellers van de uitslag van de op handen zijnde verkiezingen zijn het over twee zaken eens: het premierschap wordt een nek-aan-nekrace tussen Netan-jahu en Barak, die niet op 17 mei, maar op 1 juni beslist wordt en het aantal partijen in de Knesset zal verder toenemen ten koste van Likud en Israel Eén. Verder lijkt elke voorspelling pure speculatie. De Israelische opiniepeilers hebben een treurige geschiedenis van foute voorspellingen. Steeds blijkt het aantal mensen dat nog geen keuze heeft gemaakt op het laatste moment massaal op één partij (meestal Likud ) te stemmen, waardoor het eerder geschetste beeld zich dramatisch wijzigt. Hierna komen we op de dieper liggende verklaringen voor het Israelische stemgedrag terug. Maar nu eerst, met een zekere schroom, de laatste opiniepeiling van 30 april. Deze verscheen in het dagblad Ma'ariv en staat op deze pagina afgedrukt.
Opiniepeiling: rechts verliest
| Partijen | Zetels in 1996 | voorspelling Ma'ariv |
| Likoed | 32 | 20 |
| Verenigde Nationale Partij (Begin) | 2 | 2 |
| Israel Eén | 34 | 28 |
| Merets (Energie) | 9 | 7 |
| Shinui (Afsplitsing Meretz) | - | 3 |
| Hadash | 5 | 4 |
| Israel Ba'aliya | 7 | 8 |
| Israel Beiteinu | - | 2 |
| Sjass | 10 | 10 |
| Nationaal-Religieuze Partij | 9 | 6 |
| Verenigd Tora Jodendom | 4 | 4 |
| Partij van het Centrum | - | 8 |
| De Derde Weg | 4 | - |
| Verenigde Arabische Partij | 4 | 4 |
| Pnina Rosenblum (vrouwen partij) | - | 2 |
| Onbeslist 12 | 12 |
Premier
Eerste ronde: Benjamin Netanjahoe 37%, Ehud Barak 37%, Yitzak Mordechai 10%, anderen 6%, zwevend 10%
Tweede ronde: Barak 50%, Netanjahu 42%, zwevend 8%
Op basis van bovenstaande gegevens zou men verwachten dat rechts de verkiezingen verliest, terwijl Barak met een nipte overwinning op 1 juni de ondankbare taak krijgt uit nog meer partijen dan in 1996 een regering met voldoende draagvlak te vormen. Dat ook een andere voorspelling mogelijk is, bewijst een Gallup poll die eveneens op 30 april is gepubliceerd. Deze laat zien dat de verhouding Barak-Netanjahu op dit moment 48% tegen 40% is, met 12% twijfelaars.
Uit het Ma'ariv onderzoek blijkt voorts dat 87% van de kiezers zich niets aantrekt van de propaganda van de politieke partijen. Dit is een interessant gegeven. Het bevestigt wat vele sociologen al langer beweren: dat de Israelische kiezer vooral op grond van etnische en religieuze overwegingen en veel minder op basis van de grote politieke vraagstukken stemt. Zo zal de recente onthulling over de corruptie van minister Sharon wel voor de nodige opwinding zorgen, maar waarschijnlijk weinig invloed hebben op de uiteindelijke keuze van het electoraat.
Onderzoeken laten zien dat Netanjahu en rechts hun steun voornamelijk betrekken uit drie segmenten van de Israelische samenleving: de orthodoxie, de immigranten uit de voormalige Sovjet Unie ( 1 miljoen mensen) en de armere oriëntaalse Joden. Links haalt zijn steun uit de intellectuele Westerse bovenlaag van de samenleving en uit de 1 miljoen sterke Arabische gemeenschap in Israel. Tijdens de laatste verkiezingen was onder de orthodoxie de steun voor Benjamin Netanjahu fenomenaal. In buurten waar meer dan 80% van de bevolking orthodox is, kreeg Netanjahu 98% van de stemmen. In sommige buurten van Jeruzalem was dit zelfs 98,5 %. Daartegenover stond dat 96% van de Arabieren hun stem op Shimon Peres uitbracht.
Dit gegeven weegt evenwel minder zwaar dan de orthodoxe stem, omdat het aantal orthodoxe kiezers groter is dan het aantal Israelische Arabieren. Bovendien ligt het Arabische opkomst-percentage 2% onder het nationale gemiddelde van 79%.
De keuze van de oriëntaalse Joden voor de Likud en Shass heeft veel te maken met de wijze waarop de indertijd regerende Arbeiderspartij in de vijftiger en zestiger jaren de Joodse vluchtelingen uit de Arabische landen opving. Het gaat hierbij om zo'n 600.000 mensen. Veel nieuwe immigranten voelden zich vanwege hun minder goede opleiding als tweedeklasburgers behandeld. Een groot aantal van hen hield er bovendien een traditionele levenswijze op na. Zij herkenden deze niet in de modernistische Arbeiderspartij (Mapai), die vroeger met de anti-religieuze Mapam en Onafhankelijk Liberale Partij en later met Meretz intensief samenwerkte. Het is deze groep in de Israelische samenleving die in 1977, veel kinderen zijn inmiddels stemgerechtigd, Menachem Begin aan de macht brengt. Bijna 30 jaar socialistische suprematie werd doorbroken. Pas in 1992 krijgt Israel weer een links kabinet, onder leiding van Yitzhak Rabin. Hij wordt gekozen, omdat rechts verdeeld is over een aantal splinterpartijtjes, die net niet de kiesdrempel halen.
In 1996 worden de bordjes echter weer verhangen. De Russische immigranten krijgen nu een grotere stem in het kapittel. Ze voelen zich gesterkt door de oprichting van de Yisrael Ba'aliya partij van Nathan Sharansky, die 7 zetels behaalt. Net als de andere Israeli's moeten in 1996 de Russen voor het eerst ook hun stem uitbrengen op een premier-kandidaat. Van hen blijkt 62% voor Netanjahu en 38% voor Peres te zijn.
Die neiging naar rechts kan verklaard worden door de hekel die deze immigranten aan de praktijk van het communisme in Rusland gekregen hebben. Omdat de bevolkingsgroei onder de oriëntaalse Joden en ultra-Orthodoxe Joden bijna tweemaal zo groot is, als die onder de Westerse seculiere Joden en er sedert de laatste verkiezingen weer 250.000 nieuwe Russische immigranten Israel zijn binnengekomen, zou het natuurlijke patroon moeten zijn dat premier Benjamin Netanjahu en de rechtse politieke partijen de op handen zijnde verkiezingen gaan winnen.
Toch laten de opinie-onderzoeken tot op heden een ander beeld zien. Links doet het in alle peilingen beter dan rechts. Dat is verklaarbaar uit twee zeer belangrijke ontwikkelingen. Ten eerste uit het overlopen van de Gesher partij van David Levy naar de Israel Eén-lijst van Ehud Barak. David Levy is jarenlang een held van de oriëntaalse Joden geweest. Hij staat model voor de achtergestelde Marokkaans-Joodse arbeider die het met hard werken ver geschopt heeft in de Israelische politiek. Het feit dat Levy, na een ruzie met premier Netanjahu, zich nu bij de `verafschuwde' socialisten heeft aangesloten, zal een aantal Noord-Afrikaanse Joden ertoe brengen de oude vete met de Arbeiderspartij te vergeten en hun leider te volgen. Bovendien is de andere concurrent van rechts, Yitzhak Mordechai, de lijsttrekker van de Partij van het Centrum, van oriëntaalse oorsprong (Koerdisch) en houdt hij er een traditioneel religieuze levenswijze op na. Hierdoor is ook hij in staat stemmen van rechts weg te snoepen.
Ten tweede botert het niet tussen de Russische Yisrael Ba'aliya partij en de Sefardisch orthodoxe Shass partij. Dit komt omdat de Shass ministers op strikte wijze de Joodse wet toepassen, waardoor Russische immigranten die niet volgens de criteria Joods zijn problemen hebben. Ehud Barak maakt van de vete gebruik door Yisrael Ba`Aliya het hof te maken. Hij zegt geen Shass minister meer te willen hebben op het belangrijke ministerie van binnenlandse zaken en deze positie aan Nathan Sharansky te willen aanbieden. Deze geste en het aantreden van de concurrerende Russische Yisrael Beiteinu partij, die uitgesproken rechts is, zou ditmaal de meerderheid van de Russische kiezers er wel eens toe kunnen brengen op Barak te stemmen voor het premierschap.
De verkiezingen zijn dus geen gelopen race. Als in de eerste ronde voor het premierschap geen van de kandidaten meer dan 50% behaalt, begint onmiddellijk daarna een loven en bieden met de kleine partijen voor hun steun in de eindronde. De samenstelling van de Knesset wordt op 17 mei bepaald, de premierkeuze in de periode van 17 mei tot 1 juni.