Dossier: Zionisme

Zionisme is het streven naar een Joodse staat. Hoe ontstond het zionisme, en waarom zijn er zoveel misverstanden over? Dit dossier behandelt de achtergrond van de beweging die aan de wieg staat van de staat Israel. 

De opkomst van het moderne zionisme

Eind achttiende, begin negentiende eeuw verbeterde de positie van Joden in de meeste Europese landen. Zij kregen dezelfde burgerrechten als niet-Joden, hoefden bijna nergens meer in getto’s te wonen, mochten zich net zo kleden als hun niet-Joodse medeburgers en spraken steeds vaker de taal van de landen waarin ze woonden. 

Tegelijkertijd vond er in Europa een snelle modernisering plaats. Staten werden steeds meer gecentraliseerd en de ideologie van het nationalisme kwam op. In sommige landen werden Joden als onderdeel van de natie gezien, maar in landen waarin het nationalisme grotendeels op etniciteit of religieuze overeenkomsten was gericht, hadden Joden het moeilijker. In het Russische Rijk, waar een groot gedeelte van de Europese Joden leefde, mochten Joden vanaf 1791 slechts in een beperkt gedeelte in het westen van het land wonen. Joden kregen weer te maken met vervolgingen en pogroms. Velen van hen verloren de hoop om in de samenleving te worden geaccepteerd. Ook in Duitsland en Frankrijk vond aan het einde van de negentiende eeuw een nieuwe opleving van antisemitisme plaats. 

Kortom: het nationalisme was in opmars en tegelijkertijd werden Joden op basis hiervan in sommige landen uitgesloten. De ideologie van het nationalisme legde de nadruk op de saamhorigheid van één volk in het eigen land. Volkeren die over verschillende staten verdeeld waren, zoals in Duitsland en Italië, verenigden zich onder deze invloed en vormden één natiestaat. Het mag dus geen verbazing wekken dat joods-nationalistische ideeën onder Europese Joden aan populariteit wonnen en dat velen van hen een eigen natiestaat voor hun volk wilden stichten.

Hoewel de Oostenrijks-Joodse Theodor Herzl over het algemeen als de grondlegger van het zionisme wordt gezien, begon de beweging al eerder. In 1882 publiceerde Leon Pinsker uit Odessa het pamflet “Zelfemancipatie”, waarin hij tot de conclusie kwam dat het Joodse volk nooit respect zou krijgen zolang het geen eigen land had. Als minderheid in andere landen zonder thuisland zouden Joden altijd worden geminacht. Daarom was het noodzakelijk om een eigen Joodse staat te stichten. Pinsker kreeg al snel volgelingen in Oost-Europa, waar het antisemitisme in deze tijd gewelddadiger dan in West-Europa was. Omdat nationalisme voor minderheden in het Russische Rijk verboden was, vormden zij allemaal kleine, illegale clubjes.