Gaat Israel toch niet opnieuw naar de stembus?  

IN ISRAEL / Door: PAUL VAN DER BAS / 27 jun 2019 KNESSET

Na het mislukken van de regeringsformatie in Israel werd besloten om in september nieuwe verkiezingen te houden. Maar nu gaan er stemmen op om tóch een coalitie te vormen en de verkiezingen te annuleren. Hoe werkt dat eigenlijk?

“Kan dit wel?” Dat was de meest gehoorde vraag toen de Knesset – het Israelische parlement – eind mei na de mislukte regeringsformatie besloot om nieuwe verkiezingen uit te schrijven. Het organiseren van nieuwe verkiezingen, zo kort na de vorige, was een novum in de Israelische parlementaire geschiedenis.

Net na de verkiezingen van 9 april wees alles nog in de richting van een rechts-religieuze coalitie onder leiding van Netanyahu. Maar al snel bleek dat het de premier niet lukte met de vijf benodigde partijen een vergelijk te krijgen. Avigdor Lieberman, sinds jaar en dag voorman van de seculier-rechtse partij Israel Ons Huis, sloot samenwerking met de ultraorthodoxe partijen Shas en UTJ uit. De door Netanyahu gewenste rechtse coalitie was van de baan – zonder Liebermans partij had de coalitie slechts 60 van de 120 zetels, te weinig voor een meerderheid.

Een samenwerking tussen Likoed en de grootste oppositiepartij Blauw-Wit – evenals Likoed goed voor 35 zetels – leek bij voorbaat al uitgesloten. De oppositiepartij had immers campagne gevoerd met als voornaamste punt dat Netanyahu moest vertrekken.

En zo kwam het dat een meerderheid van de Knesset stemde om het parlement te ontbinden. Nooit eerder werd de Knesset ontbonden nog voordat er een nieuwe regering was geformeerd. Bij het aannemen van het ontbindingsvoorstel benadrukte juridisch adviseur van de Knesset Eyal Yanon dat dit een parlementair point of no return zou zijn. Eens aangenomen kon deze wet niet meer worden gewijzigd, gaf hij aan, en zou Israel hoe dan ook opnieuw naar de stembus moeten.

Toch een brede coalitie over het midden?

Tot veler verrassing bleek afgelopen week dat Netanyahu’s Likoedpartij en oppositiepartij Blauw-Wit in het geheim hebben onderhandeld om alsnog een regering van nationale eenheid te vormen, en de geplande verkiezingen af te blazen. Volgens een rapport in handen van zender Kan 11 zou Netanyahu hebben voorgesteld om het premierschap te roteren tussen hemzelf en Blauw-Wit-voorman Benny Gantz. Beide partijen ontkennen de geruchten, maar sindsdien is het onderwerp niet van de politieke agenda weg te slaan. Leden van Likoed – die vóór de ontbinding van het parlement stemden – zijn opeens tegenstander van de geplande verkiezingen. Partijen die tegen ontbinding stemden – Blauw-Wit, de Arbeiderspartij en Meretz – willen nu wel verkiezingen. Blauw-Wit houdt publiekelijk vast aan het standpunt dat zij alleen een coalitie met Netanyahu zullen aangaan als er sprake is van een noodsituatie (lees: oorlog). Dat is op dit moment niet het geval. Pas als Netanyahu vertrekt willen ze meewerken aan zo’n coalitie. 

Juridische haken en ogen

Bovendien is de vraag of het juridisch überhaupt wel mogelijk is om de voorgenomen verkiezingen af te gelasten. In de vorige maand aangenomen ontbindingswet staat alleen dat de Knesset wordt ontbonden en dat de nieuwe verkiezingen op 17 september zullen plaatsvinden. Er staat dus niets over of en hoe de wet eventueel kan worden teruggedraaid. De vraag is dus of de Knesset een nieuwe wet kan aannemen die de ontbindingswet ongedaan maakt. Sommige Juristen zijn van mening dat zoiets volstrekt onmogelijk is, en dat Israel dus vastzit aan nieuwe verkiezingen – ook wanneer Netanyahu tóch een compromis weet te sluiten met zijn politieke concurrent Blauw-Wit. Anderen menen dat een eenvoudige meerderheid van 61 stemmen genoeg is om de ontbindingswet terug te draaien, en weer anderen stellen dat hiervoor 80 zetels nodig zijn.

Hooggerechtshof

Mocht de Knesset inderdaad in meerderheid stemmen voor intrekking van de ontbindingswet dan is het zo goed als zeker dat de zaak voor het Hooggerechtshof zal belanden. Er is sprake van een staatsrechtelijk novum waar de huidige wetgeving eigenlijk niet in voorziet. Voorstanders van het annuleren van nieuwe verkiezingen denken dat wanneer minimaal 80 Knessetleden (een tweederde meerderheid) de ontbindingswet willen terugdraaien, de kans het grootst is dat het Hooggerechtshof dit besluit respecteert.

De eerder geciteerde juridisch adviseur van de Knesset, Eyal Yanon, meent dat de ontbindingswet de hoogste juridische status heeft, waarmee deze niet meer kan worden teruggedraaid. Een andere prominente jurist, Michal Rosenboim, ziet een mogelijke uitweg. Zij is adviseur van de voorzitter van de Knesset, Yuli Edelstein. Rosenboim zegt dat de Israelische Basiswetten wel voorzien in het verlengen van de termijn van de Knesset. Voor zo’n verlenging zijn 80 stemmen nodig.

Politieke kansen

Knessetvoorzitter Edelstein zegt dat hij door verschillende partijen al is benaderd om te onderzoeken of het mogelijk is de Knesset toch niet te ontbinden. Likoed, met Netanyahu voorop, is voorstander. Ook Lieberman is uitgesproken voorstander – hij hoopt alsnog een coalitie te kunnen betreden zonder de orthodoxe partijen. Op dit moment lijkt het erop dat er precies 60 stemmen in de Knesset zijn om de beoogde verkiezingen van 17 september af te blazen. Dat is hoe dan ook onvoldoende om een nieuwe wet aan te nemen. Maar het blijft spannend: één overloper zou voldoende zijn voor een meerderheid van de 120 zetels.