Orthodoxie in Israel geen homogene groep

De religieuze verschillen in Israel worden steeds groter. Daarom heeft CIDI drie deskundigen met zeer uiteenlopende opvattingen gevraagd de situatie in beeld te brengen. Het eerste artikel dat u hieronder aantreft is van Daniel Meijers. Hij vertegenwoordigt de stem van de charediem.

door Daniel Meijers, bijzonder hoogleraar in de antropologie van het Jodendom aan de Vrije Universiteit te Amsterdam

De religieuze verschillen in Israel worden steeds groter. Daarom heeft CIDI drie deskundigen met zeer uiteenlopende opvattingen gevraagd de situatie in beeld te brengen. Het eerste artikel dat u hieronder aantreft is van Daniel Meijers. Hij vertegenwoordigt de stem van de charediem.

De Joodse orthodoxie – of, zoals men meestal zegt: de charediem – in Israel vormt, anders dan men soms uit de media zou opmaken, noch politiek noch religieus een homogeen geheel. Er bestaat niet zoiets als een verenigd fundamentalistisch front waar een Khomeiny-achtige figuur de scepter zwaait. Wel kent de orthodoxie tal van verschillende stromingen, die variëren in zowel politieke als religieuze zin van extreem tot uiterst gematigd. Een probleem is, dat de politieke standpunten en de religieuze niet zonder meer samengaan. Het is niet zo, dat extreem orthodox – wat je daar dan ook onder zou kunnen verstaan – per definitie samengaat met extreme politieke standpunten. Veel orthodoxen en ultra-orthodoxen, die tot zeer verschillende religieuze en filosofische stromingen kunnen behoren, stemmen bijvoorbeeld op de rechts-orthodoxe Agoeda-partij, die politiek gesproken anti-zionistisch [d.w.z. alleen na de komst van de Messias had pas weer een Joodse staat gevestigd kunnen worden, red.] en meer vóór de opgave van de bezette gebieden dan daartegen is. Het omgekeerde geldt voor de aanhangers van de Nationaal Religieuze Partij, die de Zionistische orthodoxie in zich verenigt. Deze partij is ten dele zeer gematigd orthodox, maar telt veel aanhangers met politiek gezien extreme en soms zelf extremistische standpunten. Binnen de gelederen van deze partij doen zich grote politieke tegenstellingen voor. Vele oudere leden van de NRP zijn bijvoorbeeld voor het opgeven van de gebieden, terwijl de jongere generatie, die echter wel de politieke dienst uitmaakt, voor het behoud ervan kiest.

Religieuze verschillen

Wie zijn de charediem en waarin verschillen ze van de rest van de orthodoxie? De orthodoxie – de ‘gewone’ in al zijn schakeringen – heet orthodox en verschilt van de rest van de wereld doordat zij al hun handelen in principe baseren op de Halacha, de Joods-religieuze Wet. Dat is lang niet altijd meteen te zien. In de praktijk betekent dat bijvoorbeeld, dat lang niet iedereen, die een keppeltje [hoofdbedekking, red.] draagt in deze zin van het woord orthodox hoeft te zijn. Ook sommige aanhangers van de Amerikaanse Reform of Conservative Movement laten zich gaarne fotograferen met een fancy gekleurd of anderszins verfraaid keppeltje. Hetzelfde geldt voor Messiasbelijdende Joden, die wat uiterlijke kenmerken betreft gemakkelijk voor zeer orthodoxe Joden kunnen doorgaan, maar dat toch echt niet zijn! Het is dus niet zo eenvoudig om aan de hand van iemands uiterlijk direct vast te stellen tot welke groep hij of zij behoort. De ‘gewone’ orthodoxen nemen – in meerdere of in mindere mate, dat verschilt per gemeenschap – gewoon deel aan het maatschappelijke leven. Kinderen volgen in grote lijnen dezelfde profane opleiding als ieder ander – alhoewel aangevuld met religieuze vakken – en, afhankelijk van de richting, kunnen zij vervolgens een universitaire opleiding volgen.

Bij wat in de media de ultra-orthodoxie wordt genoemd, ligt dat totaal anders. Het voornaamste kenmerk van de ultra-orthodoxie is dat een seculiere educatie wordt verworpen. Ultra-orthodoxe kinderen krijgen vrijwel alleen een scholing in de Joodse vakken. Al vanaf de kleutertijd worden charediem ingewijd in een complex kennissysteem, dat velen zelfs na jaren universitaire scholing nauwelijks beheersen. Hun opleiding, die wel leidt tot logisch en zelfstandig denken, is echter niet gericht op een seculier beroep. Het gevolg is, dat ultra-orthodoxe kinderen geen normale schooldiploma’s bezitten. Dat laatste leidt tot een enorme beperking van de beroepsmogelijkheden. De uitzonderingen daargelaten, komen de meeste chareidische kinderen terecht in baantjes die weinig profane scholing vereisen. Daartegenover staat, dat ze het natuurlijk extra goed doen in religieuze beroepen. Dat betekent overigens niet, dat ultra-orthodoxen buiten de wereld zouden staan of met het moderne, westerse leven onbekend zijn. Wel zijn zij veel meer op elkaar aangewezen, waardoor er een aparte gemeenschap is ontstaan, die zich op tal van manieren van andere groepen onderscheidt. In die zin komen zij op de buitenstaander gemakkelijk als één homogene groep over, maar dat is niet het geval. Evenals de ‘gewone’ orthodoxie kent de ultra-orthodoxie een aantal varianten met geheel verschillende politieke stellingnames. Meer in het algemeen kunnen we zeggen, dat religieus-politieke groepen in Israel vergaand van elkaar kunnen verschillen.

Politieke verschillen

De gehele ultra-orthodoxie geldt bv. als anti-zionistisch. Het meest bekend zijn de aanhangers van de Netoerei Karta (lett.: de Wachters van de Stad, namelijk de stad Jeruzalem). Echter, in tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen, telt deze groep tegenwoordig in Israel niet meer dan enkele tientallen aanhangers. Veel belangrijker is de algemeen orthodoxe Agoedat Jisraeel, tot welke de meerderheid van de Asjkenazische orthodoxie, zowel ultra-orthodoxie als een deel van de ‘gewone’ orthodoxie, gerekend kan worden. Deze partij wordt geleid door een Raad van Wijzen, waarin de voornaamste chassidische rebbes en andere belangrijke rabbijnen zitting hebben. De leden van deze raad zijn in meerderheid voor de opgave van de bezette gebieden, zoals de Westoever. Allen zijn voor het behoud van Jeruzalem en sommigen vinden, dat ook Hebron, waar de aartsvaders begraven liggen, behouden moet worden.

Een andere belangrijke ultra-orthodoxe groepering is de Sjas-partij, die als de Sefardische pendant van de Agoedat Jisraeel kan worden beschouwd. Deze Sefardiem zijn in tegenstelling tot de over het algemeen oorspronkelijk Europese Asjkenazische Joden voornamelijk afkomstig uit Azië en Noord-Afrika. Zij hebben hun eigen partij opgericht om aan de overheersing te ontkomen van de Asjkenazische Joden, die een belangrijke maatschappelijke voorsprong op deze Joden uit vaak weinig gemoderniseerde samenlevingen hebben. Op zichzelf moet deze ontwikkeling gezien worden als een versterking van de positie van het Sefardische bevolkingsdeel. Anderzijds betekent dit een bevestiging, zo niet een verdieping van de etnisch-culturele kloof die door de hele Israelische maatschappij heen loopt. Sjas als politieke partij is tegen het behoud van de bezette gebieden, omdat hun geestelijk leider, oud-opperrabbijn Obadja Joseef, de mening is toegedaan, dat het omwille van het verkrijgen van vrede de moeite waard is om gebied op te geven. Dat betekent overigens niet, dat de doorsnee aanhanger van Sjas, de achterban dus, het daar van harte mee eens is. Velen van deze mensen zijn in oriëntaalse samenlevingen opgegroeid. Zij hebben weinig vertrouwen in Arabische toezeggingen.

Chassidiem

Religieus gesproken nemen de chassidiem een eigen plaats binnen de ultra-orthodoxie in. Zij zijn aanhangers van de chassidische beweging, een mystieke vroomheidsbeweging, die in de 18e eeuw in Polen opkwam. Het chassidisme kent allerlei varianten, die hun naam ontlenen aan hun plaats van oorsprong in Oost- en Midden-Europa. Zowel de chassidiem als hun toenmalige tegenstanders vormen tot op de huidige dag aparte religieuze stromingen, maar behoren wel beiden tot de charediem. Zij stemmen op de Agoeda. In dit beeld nemen de zogenaamde Gerrer en Chabad-chassidiem een aparte positie in. Niet op Zionistische, maar op religieuze en strategische gronden zijn zij tegen de opgave van bezet gebied. Bij Chabad speelt deze politiek-religieuze stellingname overigens een veel grotere rol dan bij de Gerrer chassidiem. De laatsten stemmen bijvoorbeeld en bloc op de Agoedat Jisraeel, terwijl vele Chabad-chassidiem – afgezien van de verkiezingen van 1988 toen Chabad participeerde aan de Agoeda – dat niet meer doen. In die zin komen deze Chabad-chassidiem politiek gezien dicht bij de kolonisten, het zogenaamde Blok der Getrouwen (Goesj Emmoeniem). Deze groepering, die uitdrukkelijk niet tot de charediem behoort, houdt er een sterk nationalistische visie op na. Niet alleen kunnen zij als de meest fervente aanhangers van het Zionistische ideaal worden beschouwd, maar ook voegen zij de daad bij het woord door zich bij voorkeur in de bezette gebieden te vestigen.

Politieke belangstelling

De chareidische orthodoxie is echter in vele opzichten anders. Meer in het algemeen geldt, dat de belangstelling voor politieke vraagstukken niet erg groot is. Wél wil men, dat de orthodoxe belangen behartigd worden. Vaak hebben die echter erg weinig met de echte politiek te maken. Om die reden is voor vele ultra-orthodoxen de keus eenvoudig: men volgt de leider van de eigen sub-groep en dat betekent simpelweg, dat de meeste charediem op de Agoeda of op Sjas stemmen.