Persoonlijk verhaal centraal in nieuw Yad Vashem Museum

IN EDUCATIE / Door: WEBMASTER / 12 mrt 2005 AUSCHWITZ EU HOLOCAUST KNESSET VN

Nederlands Dagblad

door onze correspondent Alfred Muller

In Jeruzalem, in Yad Vashem, wordt aanstaande dinsdag een nieuw museum over de geschiedenis van de Holocaust geopend. Bij de opening worden meer dan dertig staatshoofden en politici verwacht, onder wie de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Kofi Annan, en de Nederlandse premier Balkenende.

JERUZALEM – Mogen dinsdag de prominenten al een kijkje nemen, het is de bedoeling dat het museum eind deze maand opengaat voor het publiek. Deze week was de inrichting van het complex echter nog niet afgerond.

Volgens de voorzitter van het directoraat van Yad Vashem, Avner Shalev, heeft een aantal ontwikkelingen het nieuwe museum noodzakelijk gemaakt. Het oude museum werd in de jaren zestig gebouwd en voldoet niet meer aan de moderne eisen. Bovendien was het veel te klein: het was berekend op tussen een half miljoen en een miljoen bezoekers per jaar, niet op de meer dan twee miljoen gasten die Yad Vashem in 1999 ontving – het jaar voordat de intifada uitbrak.

Shalev verwacht dat de belangstelling voor de Holocaust de komende jaren zal toenemen, vooral in Europa. De jonge generatie wil de Holocaust bestuderen als deel van de geschiedenis van de twintigste eeuw en zij wil dat doen met behulp van moderne technieken. In de exposities zullen nieuwe gegevens worden verwerkt die door de Holocaustresearch aan het licht zijn gekomen. Er bestaat volgens hem geen competitie tussen de diverse Holocaustmusea op de wereld, maar samenwerking. Het is echter logisch dat Yad Vashem het centrum van de herinnering blijft.

Individuen

Het belangrijkste verschil tussen het oude en het nieuwe museum is dat het nieuwe museum de nadruk zal leggen op individuen. Het verhaal dat de Joden Shoah (‘catastrofe’) noemen, wordt voor een groot deel verteld door de slachtoffers zelf. Dat gebeurt met behulp van getuigenissen van overlevenden, dagboeken, foto’s, kunstwerken en persoonlijke voorwerpen. De bezoekers krijgen op deze wijze de kans zich met de slachtoffers te identificeren. De foto’s, bijvoorbeeld, zijn in veel gevallen genomen door Joden. ,,De Joden namen andere foto’s dan de nazi’s”, aldus uitvoerend curator Yehudit Inbar. ,,Ze namen foto’s van menselijke wezens, niet van slachtoffers.”

Ook presenteert Yad Vashem de Shoah nu zo veel mogelijk in kleur. Wie aan de Shoah denkt en de ogen sluit, ziet naamloze gezichten in zwart-wit, aldus Yehudit Inbar. Op deze wijze raakt de Shoah verwijderd van de westerse beschaving en de 21e eeuw. De kleur echter brengt de tragedie dichterbij. Kleur blijkt bijvoorbeeld bij de knalrode bloes die werd achtergelaten door Ester Frankel Horonczyk, toen zij vanuit haar flat in Parijs werd gedeporteerd. Zij en haar zoon Richard werden uiteindelijk in Auschwitz vermoord.

Driehoek

Het museum, dat veertig miljoen dollar heeft gekost en meer dan 4200 vierkante meter groot is, is ontworpen door de beroemde architect Moshe Safdie. Het heeft de vorm van betonnen driehoek, die dwars door de ‘Berg van de Herinnering’ loopt en waarvan het begin en het einde uit de berg steken. Door het dak valt licht, zodat de bezoekers overal, zo lang ze zich in driehoek bevinden, het daglicht kunnen zien. Onder de grond, aan de zijden van de driehoekige corridor bevinden zich de galerijen waarin Yad Vashem aspecten van de Holocaust presenteert. De corridor wordt onderbroken door kloven, zodat de bezoekers via de galerijen door het museum zigzaggen. De kloven kondigen een keerpunt in de geschiedenis van de Holocaust aan.

In het begin van het museum maken bezoekers kennis met het leven van de Joden in Europa en de discriminerende maatregelen die de Duitse nazi’s en hun collaborateurs tegen de Joden troffen. Als de bezoekers verder door het museum lopen, wordt de sfeer grimmig: de Joden worden weggevoerd uit alle delen van Europa of gedood op de plaatsen waar de nazi’s hen vinden. In het volgende deel van het museum staan de gruwelijke vernietigingskampen centraal.

Daders

De bezoekers maken niet alleen kennis met de wereld van de slachtoffers, maar ook met die van de daders. De bezoeker kan bijvoorbeeld in hun verslagen lezen hoe ze de Joden doodden. Een van de meest aangrijpende delen van de tentoonstelling is een serie foto’s die door een Duitser is gemaakt. De foto’s laten achtereenvolgens zien hoe een groepje Joden op een plaats arriveert, spades krijgt om de eigen graven mee te graven, door de Duitsers worden doodgeschoten. Ten slotte wordt door een arts gecontroleerd of de desbetreffende Joden wel echt dood zijn. Onder de fotoserie is te lezen: ‘De eenheid keerde naar het kamp terug met een voldaan gevoel.’

Van de gemeente Warschau heeft Yad Vashem straatstenen gekregen voor de reconstructie van Lesznostraat, de belangrijkste straat in getto van Warschau. De nazi’s dreven daar 445.000 Joden bijeen. De omstandigheden in het getto waren zeer zwaar: zes of zeven mensen woonden in één kamer en het voedsel dat de mensen kregen, was niet meer dan eentiende van wat ze nodig hadden. Velen stierven door ziekte, ondervoeding en kou.

Op 19 april 1943, aan de vooravond van Pesach, brak de opstand uit, nadat berichten het kamp hadden bereikt over het plan van de nazi’s de Europese Joden uit te roeien. Bezoekers van het nieuwe museum zien een deel van de tramrails die door de Lesznostraat liep en horen de geluiden die er hebben geklonken. Tussen de straatklinkers is een put te zien: de opstandelingen hadden zich in de rioleringen verzameld. Verder zijn er films en foto’s die het leven in het getto verduidelijken.

Propaganda

Theresienstadt, in Tsjecho-Slowakije, diende voor propagandadoeleinden. De nazi’s wilden met dit getto laten zien dat ze de Joden goed behandelden. Aan de ene kant van een videoscherm is een propagandafilm te zien die de nazi’s maakten. Aan de andere kant van het scherm is een presentatie over hoe de Joden zelf het leven ervoeren. Ook heeft Yad Vashem hier een monopoliespel tentoongesteld met afbeeldingen van dit oord, zoals de kinderen die gebruikten.

De bezoeker ziet in het museum verder onder meer borden met Duitse discriminerende leuzen als: ‘Joden betreden dit gebied op eigen risico’, stapelbedden die in de kampen werden gebruikt, boeken en schoenen, kleding die de gevangenen droegen, maquettes van de vernietigingskampen, compleet met gaskamers, een deel van een goederenwagon waarin de slachtoffers werden vervoerd, de metershoge palen voor elektrische draden die in de kampen omringden, lijsten met namen van slachtoffers.

De symboliek spreekt nergens zo krachtig als in de laatste hal die de bezoekers betreden, de ‘Hal van de Namen’. Deze bestaat uit twee halve kegels: de ene reikt naar boven, de andere naar beneden. In de kegel boven zijn zeshonderd foto’s bevestigd van slachtoffers van de Holocaust, alsmede delen uit de pagina’s getuigenissen. Daaronder, in de onderste kegel, is een diepe afgrond uitgehouwen in rots, met water op de bodem, waarin de gezichten weerspiegelen. In het middengedeelte van de kegel bewaart Yad Vashem de getuigenissen over de slachtoffers van de Holocaust, compleet met ruimte voor de documenten van de slachtoffers die Yad Vashem nog niet heeft achterhaald.

Databank

Het nieuwe museum is een belangrijk bestanddeel van het grote renovatieproject van Yad Vashem, dat de herinnering aan de Holocaust moet bewaren in de 21e eeuw – de eeuw waarin de mensen die deze donkere bladzijde in de wereldgeschiedenis hebben meegemaakt langzaam maar zeker zullen sterven. De instelling plaatste afgelopen november een databank op internet met de namen van de drie miljoen geregistreerde slachtoffers. Het instituut verwacht de komende jaren nog veel meer namen van slachtoffers te vinden.

Yad Vashem werd in 1953 door het Israëlische parlement, de Knesset, opgericht met het doel de gegevens van zes miljoen Joden die door de Duitse nazi’s en hun collaborateurs werden gedood te verzamelen, te documenteren en te onderzoeken. De instelling documenteert ook de gegevens over vernietigde Joodse gemeenschappen en over degenen die zich hebben ingespannen om Joden te redden – de zoegenoemde ‘rechtvaardigen uit de naties’.