Social media spelen grote rol in antisemitisme

IN ANTISEMITISME / Door: ALEIDA HEUVELMAN / 1 jun 2022 ANTISEMITISME

Joodse jongeren vinden dat social media invloed hebben op de toename van antisemitisme. Dit bleek uit de interviews die CIDI met zes Joodse jongeren afnam. In het bijzonder noemen zij de commentaren onder Instagram posts en NOS Stories. Het platform Instagram is niet meegenomen in het onderzoek naar online antisemitisme in 2020 van Utrecht Data School in opdracht van het CIDI.

Joodse jongeren noemen in het bijzonder commentaren onder Instagram (Bron: Pexels)

Het onderzoek van Utrecht Data School naar antisemitische uitingen online, richtte zich vooral op Twitter, YouTube, Telegram, Reddit en Nederlandstalige Facebookpagina’s. In totaal vonden de onderzoekers 200.000 antisemitische berichten in het Nederlands op social media. Zij namen hierin alleen online tekstberichten mee. Afbeeldingen konden zij niet onderzoeken vanwege technische beperkingen. Het werkelijke aantal antisemitische uitingen wordt daarom nog hoger ingeschat.

Bart Wallet, hoogleraar Joodse studies aan de Universiteit van Amsterdam, ziet dat social media een grote rol spelen in het zichtbaarder maken van antisemitisme. Waar vanaf de jaren ’60 een taboe heerste op antisemitische uitspraken en dit beperkt bleef tot in de huiskamers, veranderde dit in het jaar 2000 met de opkomst van verschillende media. De antisemitische clichés en stereotypen die in privékring werden doorgegeven, waren nu volop zichtbaar op Facebook, Twitter, blogs of andere platforms. “En als je zelf geen ervaringen met antisemitisme hebt, maar het wel op internet voorbij ziet komen, kan dat binnen de Joodse gemeenschap voor een verhoogde attentie zorgen”, legt Wallet uit. 

Problemen jongeren op andere plekken
Hoewel het onderzoek van de Utrecht Data School een groot structureel probleem blootlegt op de bovengenoemde platforms, spelen de problemen van Joodse jongeren af op andere platforms. Dit blijkt uit interviews die CIDI afnam onder Joodse jongeren. In het bijzonder noemen zij de commentaren onder Instagram posts en NOS Stories. De jongeren vertellen dat de opmerkingen hen raken en deze soms -niet altijd -gepaard gaan met antisemitisme.

De 16-jarige Liora vertelt dat de commentaren op internet vaak in haar hoofd blijven hangen. “Afgelopen week zag ik een Instagram post voorbijkomen over twee mannen die elkaar voor het eerst weer zagen na de Tweede Wereldoorlog. Vervolgens ga ik naar de comments en lees ik: ‘fuck de Joden en de Holocaust heeft nooit bestaan.’’’

Voor Jacco (17) is dit een herkenbaar verhaal. Hij schrok van de opmerkingen die hij een keer voorbij zag komen onder een post van NOS Stories waarop een vrouw een nazi-groet deed in Auschwitz. “Iemand die ik kende had neergezet: ‘de mensen waarover het gaat zijn toch dood. Dus wat zijn jullie nu aan het zeuren?’ Dat raakte me wel.” Hoewel jongeren aangeven dat sommige comments hen raken, zeggen zij geen persoonlijke haat op internet te ontvangen.

Israel-Palestijnen conflict op social media
Volgens de jongeren speelt het conflict tussen Israel en de Palestijnen een grote rol op social media. Vooral tijdens de oplevingen hiervan zien de jongeren meer antisemitische comments op internet. De 24-jarige Sara* zag dit tijdens het mei-conflict gebeuren. “Toen ik op Instagram ging, zag ik allemaal reacties van mijn medestudenten op dit nieuws waarin zij schreven dat Joden de nieuwe nazi’s waren.”

Hoe dit komt? “Nou social media is de plek waar jongeren hun informatie vandaan halen en hun mening op baseren’’, zegt Liora. “En als jij continu iets leest over hoe slecht Israel is, krijg je door het algoritme steeds meer van zulke posts. Dan ga je ook wel denken dat Israel slecht is.”

Daarnaast merken de jongeren dat het conflict soms te pas en te onpas erbij wordt gehaald. “Pas waren er een paar kennissen van mij die op NOS iets vertelden over Joodse feestdagen’’, vertelt Yente*. Dan lees je daaronder ‘Free Palestina’ en dan denk ik: daar gaat het toch helemaal niet over?” Jacco volgt op internet Joodse contentmakers en ziet deze opmerkingen ook voorbijkomen. “Ik vind het lastig, maar ik kan er weinig tegen doen.”

Als online ‘Free Palestina’ wordt geschreven is dat op zichzelf niet antisemitisch. Maar als Joden puur vanwege hun Joods-zijn worden aangesproken of aangekeken op het conflict is er wel sprake van antisemitisme. Iemands Joods-zijn heeft tenslotte niets van doen met een vermeende band met Israel.  Daarnaast kunnen deze opmerkingen Joodse jongeren kwetsen en bijdragen aan een gevoel van (on)veiligheid.

“Platforms zoals NOS stories zeggen altijd comments te verwijderen die mensen niet veilig laten voelen of kwetsen’’, vertelt Liora. “Daarom stuurde ik een keer een direct message (dm) naar hen en vroeg of er iets aan de opmerkingen gedaan kon worden. Maar toen kreeg ik terug: “het is een vrij land, we gaan ze niet weghalen.”

Minder prioriteit antisemitisme
Volgens Kamerlid Gert-Jan Segers (CU) treden social media platforms te weinig op tegen antisemitisme. “Het lijkt wel alsof het minder prioriteit heeft. Terwijl ze racisme of pornografie wel serieus nemen en in coronatijd genoeg optraden tegen desinformatie.” Hoe het komt dat er weinig ingegrepen wordt? “Ik denk vooral doordat de Joodse gemeenschap klein is.”

Een reden voor Segers om het beleid rondom social media en antisemitisme, een plek te geven in zijn nieuwe initiatiefnota. “Platforms moeten hun verantwoordelijkheid nemen en sneller antisemitische karikaturen of mensen die antisemitische uitingen doen, verwijderen.”

Sneller vervolgen
Er moet ook een nieuwe manier komen om antisemitisme op social media aan te pakken, vindt Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding (NCAB) Eddo Verdoner. “Het probleem is dat er online vaak dingen worden gezegd en het aantal antisemitische uitingen groot is.”

Daar komt bij dat antisemitisme niet altijd makkelijk te definiëren is en er verschillende vormen van zijn. “In de wet is antisemitisme vastgelegd onder groepsbelediging. En bij Joden is dat een heel complex van beschuldigingen, omdat ze van allerlei dingen beschuldigd worden’’, legt hij uit. “Zo kunnen mensen hen verwijten dat ze communistisch of kapitalistisch zijn of de coronapandemie hebben veroorzaakt.”

Volgens Verdoner is het daarom arbeidsintensief om via het algemene wetsartikel te vervolgen. Je moet immers steeds weer toetsen aan groepsbelediging. Om die reden wil hij bepaalde vormen van antisemitisme op social media direct strafbaar stellen, zoals bijvoorbeeld Holocaustontkenning.  “Dan kun je sneller handhaven en heb je minder tijd nodig om uit te leggen waarom een bewering beledigend is. Daarnaast willen we ook contact houden met providers en kijken naar andere en nieuwe manieren van opvolging.”

Dit verhaal maakt deel uit van een vijfdelige serie over Joodse jongeren en hun ervaringen met antisemitisme in Nederland. Lees hier ook het hele verhaal over Joodse jongeren en hun ervaringen met beveiliging.