Achtergrond: De Arbeidspartij is geworteld in het socialistisch zionisme, de meest prominente ideologie in het land Israël voor de stichting van de staat en in de eerste decennia sinds de stichting van de staat. David Ben-Gurion riep in 1948 Israëls onafhankelijkheid uit en werd namens de Arbeidspartij de eerste premier van het land. Vanaf de stichting van het land tot 1977 werden alle regeringen in Israël geleid door de Arbeidspartij. De electorale “revolte” van 1977 leidde een nieuw tijdperk in: de Arbeidspartij belandde in de oppositie. Vanaf toen brak een periode aan waarin Likoed en de Arbeidspartij ongeveer even groot waren en de Arbeidspartij niet meer vanzelfsprekend in de regering zitting had.

Naarmate het geweld in de jaren ’80 weer toenam en de Eerste Intifada uitbrak (1987-1993), raakte de Arbeidspartij meer verknoopt met de vredesbeweging en werd het bereiken van een vredesakkoord met de Palestijnen het belangrijkste thema voor de partij. In 1992 behaalden de sociaaldemocraten een overtuigende overwinning bij de verkiezingen. De kersverse premier Jitzchak Rabin bereikte al snel veel vooruitgang in de vredesbesprekingen in Oslo, maar naarmate de Palestijnen meer autonomie kregen, nam de weerstand tegen de onderhandelingen aan beide zijden toe – mede vanwege aanhoudende terreurincidenten van Palestijnse kant. Het politieke klimaat werd door zowel hoop als onzekerheid beheerst.

Tijdens een vredesdemonstratie op 4 november 1995 werd Rabin doodgeschoten door de extreemrechtse Joodse terrorist Yigal Amir. Hierop verdween het vertrouwen in de onderhandelingen, die verzandden. Nieuwe verkiezingen in 1996 werden niet door de Arbeidspartij, maar door Likoed gewonnen, geleid door Benjamin Netanyahu.

Onder het premierschap van Ehud Barak (Arbeidspartij) vonden in 2000 opnieuw vredesonderhandelingen plaats, maar vanwege continue weigeringen van Palestijnse zijde ondanks verregaande concessies door Barak kwam er uiteindelijk geen akkoord tot stand: zoals toenmalig president Bill Clinton later in zijn memoires schreef: “Arafat’s rejection of my proposal after Barak accepted it was an error of historic proportions.” De Tweede Intifada brak eind 2000 uit, wat tot een nieuwe spiraal van geweld leidde. De unilaterale terugtrekking van Israël uit de Gazastrook in 2005 werd gesteund door de Arbeidspartij maar leverde ook niet het gewenste effect op.

In een politiek landschap waarin vrede verder weg lijkt dan ooit, heeft de Arbeidspartij moeite kiezers te overtuigen: deze eeuw wist de partij geen enkele verkiezing meer te winnen. De protesten rondom de kosten van het levensonderhoud in 2011 bliezen de partij kortstondig nieuw leven in, maar uiteindelijk leverde ook dit onderwerp niet het gewenste electorale succes op.

Agenda: Vermindering van de economische ongelijkheid; het bereiken van een vredesakkoord met de Palestijnen, waartoe een “directe scheiding” van de Palestijnen via de unilaterale terugtrekking van Israël uit de Westelijke Jordaanoever een eerste stap zou moeten zijn; een sterkere scheiding tussen religie en staat; en de instandhouding van Israëls karakter als een Joodse en democratische staat; minderheidsrechten.

Kiezers: Veelal Europese (Ashkenazische) Joden; seculieren; hoger opgeleiden; inwoners van metropoolregio Tel Aviv en havenstad Haifa. Waar de ideologie van de Arbeidspartij in theorie dus met name op arbeiders is gericht, trekt de partij in de praktijk vooral kiezers uit de middenklasse die relatief hoogopgeleid zijn.

Achtergrond: De Likoed (“Consolidatie”) is Israëls voornaamste rechtse partij, geworteld in Ze’ev Jabotinsky’s ideologie van het revisionistisch (rechts) zionisme. Voor de stichting van de staat Israël was deze ideologie in de diaspora weliswaar relatief goed vertegenwoordigd, maar in de Joodse gemeenschappen in het land Israël was met name het socialistisch zionisme populair. Toch waren er ook in Israël revisionistisch-zionistische organisaties, zoals de militie Etzel, die evenals de socialistisch-zionistische Haganah de stichting van een onafhankelijke Joodse staat nastreefde.

Na de onafhankelijkheid kwam de Arbeidspartij aan de macht en werd Menachem Begin als leider van de rechts-zionisten verketterd. Desondanks bleef er een stabiele basis voor zijn partij, die in de jaren ’60 en ’70 gestaag groeide. De fusie van Begins Vrijheidspartij en een liberale partij leidde tot het ontstaan van de Gahal-partij, die daarna met enkele kleine sociaal-liberale partijen fuseerde: de nieuwe combinatie zou de naam Likoed dragen.

Veel Joden uit het Midden-Oosten (Mizrachim) voelden zich in toenemende mate meer aangetrokken tot de Likoed dan tot de Arbeidspartij: onder velen bestond de indruk dat het sociaaldemocratische establishment te Aschkenazisch georiënteerd was en de religieuze en traditionele gebruiken van Mizrachim niet respecteerde. Likoed leidde de oppositie en maakte deze thematiek tot de hare. Dit droeg in belangrijke mate bij aan de “electorale revolte” van 1977, waarin de Likoed onder leiding van Menachem Begin de grootste partij werd. Voor het eerst in de Israëlische geschiedenis werden de sociaaldemocraten uit de regering gehouden. In de regering betoonde Likoed zich gematigder dan in theorie, wat onder andere tot het sluiten van de Camp Davidakkoorden leidde: hierin stond Israël de in 1967 veroverde Sinaïwoestijn af aan Egypte in ruil voor erkenning en een vredesakkoord.

Nadat Likoed en de Arbeidspartij in 1984 een “eenheidsregering” van de beide grote partijen waren aangegaan, nam de politieke polarisatie in Israël vanaf 1987 weer toe als gevolg van het uitbreken van de Eerste Intifada. Waar de Arbeidspartij zich onder premier Rabin inzette voor de Oslo-vredesbesprekingen, leidde Benjamin Netanyahu als nieuwe Likoed-leider de oppositie hiertegen: hij benadrukte vooral de veiligheid en was sterk gekant tegen de eventuele verdeling van Jeruzalem. Na de moord op Rabin won Netanyahu in 1996 de verkiezingen en werd hij premier.

In 1999 kwam de Arbeidspartij weer aan de macht. Vredesbesprekingen in 2000 leidden ondanks verregaande Israëlische concessies niet tot een akkoord, en toen Likoed-leider Ariel Sharon zijn verkiezingscampagne dat jaar begon met een controversieel bezoek aan de Tempelberg, greep de Palestijnse leider Yasser Arafat dit aan om een nieuwe intifada te beginnen. In reactie hierop stemden Israëli’s opnieuw op de Likoed-partij, die onder Sharon veiligheid beloofde. Uiteindelijk zou Sharon ondanks veel interne oppositie de unilaterale terugtrekking van Israël uit de Gazastrook bewerkstelligen, die tot rust in de Gazastrook had moeten leiden. Hierbij werd de bevolking van de nederzettingen in de Gazastrook gedwongen hun huizen voorgoed te verlaten.

Uiteindelijk kwam Hamas in de Gazastrook aan de macht en leidde de terugtrekking van Israël niet tot rust, maar tot onrust en onveiligheid. Het vredesproces leek uitzichtloos. Nieuwe partijen kwamen op en richtten zich minder op een vredesakkoord, en meer op het verbeteren van de levensstandaard van Israëli’s. Bij de verkiezingen in 2009 wist Netanyahu opnieuw aan de macht te komen door een rechts-religieuze coalitie te formeren, ondanks het feit dat niet zijn Likoed maar de middenpartij Kadima de grootste partij was geworden. In 2013, na een oorlog in de Gazastrook, won Likoed opnieuw de verkiezingen met als belangrijkste uitgangspunt veiligheid. Ditmaal formeerde Netanyahu een rechtse coalitie die meer seculier georiënteerd was. Deze coalitie kwam vervroegd ten val, waarop nieuwe verkiezingen in 2015 opnieuw tot de formatie van een rechts-religieuze coalitie leidden.

Agenda: Veiligheid is topprioriteit voor Likoed, zowel binnenlands (tegen Palestijnse terreur, terughoudend in het doen van territoriale concessies) als buitenlands (tegen Iran, en in het algemeen). In economisch opzicht heeft de partij een rechts-liberale agenda en steunt ze een vrijemarkteconomie, waarin staatsbedrijven veelal worden geprivatiseerd. In tegenstelling tot de Arbeidspartij ziet Likoed geen probleem in de huidige mate van economische ongelijkheid. Op het gebied van thema’s rondom religie en staat kiest Likoed vaak een middenweg en probeert de partij de status-quo in stand te houden. Hierin speelt mee dat Likoed vaak coalities sluit met ultra-orthodoxe partijen, die topprioriteit hechten aan het behoud van deze status-quo.

Een verkiezingsposter voor de Likoedpartij in 2009. In het Hebreeuws staat er: “Sterk op de veiligheid. Sterk op de economie.” Bron: zeevveez from Jerusalem, Israel

Kiezers: Likoed is populair onder kiezers uit alle lagen van de samenleving, maar trekt in het bijzonder de volgende groepen aan: kiezers die in religieus opzicht “traditioneel” zijn, wat betekent dat ze meestal gelovig zijn en zich aan de belangrijkste religieuze wetten houden, maar niet aan alle wetten; Midden-Oosterse Joden (Mizrachim); kiezers uit de arbeidersklasse en lagere middenklasse; recente immigranten, bijvoorbeeld uit Ethiopië en de voormalige Sovjet-Unie; en kiezers in veelal relatief arme, perifere “ontwikkelingssteden” die in de jaren ’50 zijn gebouwd om de sterke bevolkingsgroei te accommoderen, zoals Or Yehuda in het centrum van het land, Kiryat Gat in het zuiden en Beit She’an in het noorden. Veel van deze groepen vertonen een sterke mate van overlap.

Achtergrond: Een combinatie van vier (voornamelijk) Arabische partijen, gericht op de belangen van Palestijnen. Deze partijen hebben gezamenlijk de Verenigde Lijst opgesteld vanwege de verhoging van de kiesdrempel van 2,5% naar 3,25% voor de verkiezingen in 2015, die ertoe had kunnen leiden dat enkele van deze partijen niet langer in het parlement zitting zouden hebben.

• Hadash is een non-zionistische, communistische partij en de enige van de vier partijen in de Verenigde Lijst die zichzelf als Arabisch-Joods en niet slechts als Arabisch beschouwt: een van de Hadash-Knessetleden is de Joodse Israëli Dov Khenin. De partij is voorstander van een tweestatenoplossing.
• Ra’am is een islamitische, antizionistische partij.
• Balad is seculier, Arabisch-nationalistisch en antizionistisch, geïnspireerd door het baathisme.
• Ook Ta’al is Arabisch-nationalistisch en was oorspronkelijk seculier, maar het seculiere karakter van deze partij lijkt door lange samenwerking met Ra’am aan belang te hebben ingeboet.

Hoewel er dus legio verschillen tussen de partijen van de Verenigde Lijst bestaan, leidde het verhogen van de kiesdrempel ertoe dat deze partijen desondanks tot het opstellen van een gezamenlijke lijst overgingen.

Agenda: Oppositie tegen het bestaan van Israël als specifiek Joodse staat (non-zionisme tot anti-zionisme); het bekritiseren van de Israëlische regering tijdens operaties in de Gazastrook en op de Westelijke Jordaanoever; het vertegenwoordigen van (de rechten van) de Palestijnen.

Kiezers: Voornamelijk Israëlische Arabieren en Bedoeïenen; een zeer kleine groep van enkele duizenden communistische Joden die voorheen op Hadash stemden. Voorheen stemden christenen en meer seculiere moslims op Balad, terwijl meer religieuze moslims en de lagere klassen eerder op Ra’am-Ta’al stemden. Nu de Verenigde Lijst bestaat, doen deze verschillen er in electoraal opzicht minder toe.

Achtergrond: Yesh Atid is een seculiere middenpartij opgericht door de voormalige televisiepresentator Yair Lapid. Hij is de zoon van de voormalige politicus Tommy Lapid, de oprichter en leider van de toenmalige liberale partij Shinui die als ultra-secularistisch bekend stond. Ook Yesh Atid is een relatief liberale en secularistische partij, maar Yair Lapid polemiseert duidelijk minder dan zijn vader. De partij nam in 2013 voor het eerst deel aan de verkiezingen en won toen onverwacht 19 zetels, waarmee het de tweede partij werd. In veel grote steden, zoals Tel Aviv, werd Yesh Atid de grootste partij. Lapid koos ervoor om in een seculier-rechtse regering met Likoed, Yisrael Beiteinu, Het Joodse Huis en Hatnuah zitting te nemen, maar die regering viel vanwege interne onenigheid tussen Lapid en premier Netanyahu. Bij de verkiezingen in 2015 verloor Yes Atid acht zetels, maar bleef de partij met 11 zetels een prominente fractie in de Knesset.

Agenda: Het verlagen van de kosten van het levensonderhoud door liberale economische hervormingen door te voeren, met als doel het verbeteren van de positie van de Israëlische middenklasse; secularisme, uitgedrukt in oppositie tegen de machtspositie van het opperrabbinaat en in steun voor het verruimen van de mogelijkheden om het openbare leven op shabbat te laten plaatsvinden zoals op weekdagen; een “realistische” tweestatenoplossing, waarin Lapid enerzijds benadrukt dat het bereiken van een vredesakkoord met de Palestijnen noodzakelijk is en prioriteit heeft, maar anderzijds sterke veiligheidseisen stelt. Met dit laatste standpunt stelt Lapid de “zwijgende meerderheid” van de Israëli’s te vertegenwoordigen. Datzelfde zou ook gelden voor Lapids standpunt omtrent de vrijstelling van de dienstplicht voor jonge orthodox-Joodse mannen: Lapid is onder het motto “een gelijke verdeling van de lasten” een uitgesproken voorstander van de afschaffing van deze vrijstelling.

Kiezers: De hogere (veelal Ashkenazische) seculiere middenklasse in Tel Aviv en met name de voorsteden van Tel Aviv; hoger opgeleiden; mensen met hogere inkomens.

Achtergrond: Kulanu is een middenpartij opgericht door Moshe Kachlon, die voorheen als minister en Knessetlid voor Likoed actief was maar uit onvrede over de koers van die partij zijn eigen, centrumrechtse partij Kulanu heeft opgericht. Kulanu staat tussen Likoed en partijen als Yesh Atid en de Arbeidspartij in. Kachlon maakte als populaire Likoed-minister vooral naam door de succesvolle privatisering van de telecomsector, die het aanbod heeft vergroot en de prijzen heeft verlaagd. Sinds de verkiezingen van 2015 maakt Kachlons partij deel uit van de regerende coalitie en is Kachlon de minister van Financiën.

Agenda: Liberale economische hervormingen ter verbetering van de economische positie van Israëls (lagere) middenklasse; de totstandkoming van betaalbare huisvesting voor deze groep; op andere gebieden een “Likoed-light”-agenda: door de vermeende verrechtsing van Likoed zou er een gat tussen Likoed en de andere partijen zijn ontstaan, dat Kulanu opvult.

Kiezers: Steun voor Kulanu is relatief gelijkelijk verdeeld onder bevolkingsgroepen, maar de partij is oververtegenwoordigd onder Mizrachische Joden: Moshe Kachlon is zelf van Libisch-Joodse afkomst. Kulanu haalt de meeste stemmen in de armere voorsteden van Tel Aviv en in de zogenoemde ontwikkelingssteden.

Achtergrond: Het Joodse Huis is geworteld in het religieus-zionisme, een ideologie die sinds de veroveringen in de Zesdaagse Oorlog (1967) in opkomst is geraakt en maximalisatie van Israëlisch territorium met het geloof in de Torah combineert. Het religieus-zionisme, gekoppeld aan het modern-orthodox jodendom, stelt dat de komst van de Messias nabij is en dat de stichting van de staat Israël daarin een belangrijke stap is geweest. Essentieel in het bespoedigen van de komst van de Messias is volgens religieus-zionisten de volledige controle over het hele land Israël, inclusief de Westelijke Jordaanoever. Het bouwen van huizen en gemeenschappen in de zogenoemde nederzettingen en het tegengaan van een tweestatenoplossing, waaronder Israëli’s niet meer in die gebieden zouden kunnen wonen, heeft voor religieus-zionisten de hoogste prioriteit.

Lange tijd zijn religieus-zionisten in de Nationaal-Religieuze Partij vertegenwoordigd geweest, maar sinds het einde van het vorige decennium is er het Joodse Huis, dat onder het leiderschap van Naftali Bennett in 2013 meer kiezers dan ooit wist te trekken. Bij de verkiezingen in 2015 verloor de partij vanwege strategisch stemgedrag zetels, maar het Joodse Huis maakt nog steeds deel uit van de regering-Netanyahu en drukt een belangrijk stempel op de nederzettingenpolitiek van de regering.

Agenda: Het stimuleren van de groei van Joodse gemeenschappen op de Westelijke Jordaanoever; het tegengaan van een tweestatenoplossing. In economisch opzicht is de partij rechts-liberaal. Voor de Palestijnse gebieden wordt “economische autonomie” bepleit. Het Joodse Huis is zeer conservatief waar het gaat om ethische kwesties. Op het gebied van defensie en veiligheid neemt de partij een positie aan de uiterste rechterzijde van het politieke spectrum in.

Kiezers: Inwoners van nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever; modern-orthodoxe, religieus-zionistische kiezers buiten deze nederzettingen. Sinds de komst van “moderne” politici als Naftali Bennett en de geheel seculiere Ayelet Shaked uit Tel Aviv heeft het Joodse Huis haar aantrekkingskracht onder rechtse seculiere Israëli’s vergroot.

Achtergrond: Shas vindt haar oorsprong in de emancipatiebeweging voor Mizrachim, Joden uit het Midden-Oosten die in de jaren ’50 en ’60 – vaak noodgedwongen – naar Israël emigreerden omdat het klimaat jegens Joden in islamitische, met name Arabische landen sterk was verslechterd. In de jaren ’50 en ’60 had de Arbeidspartij een sterke greep op de staat en was er, in het licht van de conflicten met de buurlanden en de algemene armoede, weinig aandacht voor de problemen en de specifieke tradities van Mizrachim. De Arbeidspartij stimuleerde secularisatie onder Mizrachim en werd verweten op Mizrachim neer te kijken. Hiertegen kwamen steeds meer mensen in opstand. Shas diende als een middel voor de sociale en politieke emancipatie van Mizrachim. Hierin heeft de voormalige opperrabbijn van Israël, wijlen Ovadia Josef, een belangrijke rol gespeeld. In de loop der tijd is er een Mizrachische vorm van het ultra-orthodox jodendom ontstaan, parallel aan Ashkenazische vormen van het ultra-orthodoxe jodendom. Josef vertegenwoordigde primair deze stroming, maar had bovendien een sterke aantrekkingskracht onder Mizrachim die (veel) minder religieus waren. Josef overleed in 2013. Het is de vraag in hoeverre de partij zonder zijn charismatische spirituele leiderschap in de toekomst in staat zal zijn kiezers aan zich te binden.

Agenda: Het verdedigen van de belangen van de Mizrachische ultra-orthodoxe (charedische) gemeenschap en het opperrabbinaat; het opkomen voor de belangen van Mizrachim in het algemeen; het tegengaan van secularisering. De partij neemt in economisch opzicht vaak uitgesproken linkse standpunten in, bijvoorbeeld in dit spraakmakende verkiezingsspotje uit 2015 (Engelse ondertiteling via knop CC).

Kiezers: Primair charedische Mizrachim; secundair Mizrachim die minder of niet religieus zijn, maar Ovadia Josef als inspiratiebron zagen en/of Shas als emancipatiebeweging waarderen. De partij behaalt meer stemmen onder armere Mizrachim dan onder de middenklasse.

Achtergrond: De beweging van Joden uit de voormalige Sovjet-Unie, die begin jaren ’90 massaal naar Israël emigreerden. Zij spreken vaak nog Russisch en hebben vaak een eigen kijk op jodendom, politiek en samenleving. De partij wordt geleid door Avigdor Lieberman, die uit Moldavië afkomstig is en nog altijd goede contacten heeft in de voormalige Sovjet-Unie.

Agenda: Yisrael Beiteinu is bijzonder rechts op het gebied van veiligheid. Tegelijkertijd is de partij seculier. Avigdor Lieberman ziet er geen probleem in om in ruil voor een vredesakkoord land op te geven. Daarom is Yisrael Beiteinu voorstander van een tweestatenoplossing waarin landruil plaatsvindt, zodat Israël gebieden op de Westelijke Jordaanoever annexeert waarin veel Joden wonen, maar door Palestijnen bewoonde dorpen in Israël (binnen de lijnen van 1967) onderdeel van een Palestijnse staat zouden worden. Dit zou het percentage Joden in Israël maximeren. Als seculiere partij is Yisrael Beiteinu voorstander van het verminderen van de macht van het opperrabbinaat. In economisch opzicht wijken de standpunten van de partij niet veel af van partijen als Likoed (met wie bij de verkiezingen in 2013 een gezamelijke Likoed Yisrael Beiteinu-lijst bestond) en Kulanu.

Kiezers: De overgrote meerderheid van de kiezers van Yisrael Beiteinu komt uit de post-Sovjetgemeenschap. De partij behaalt de beste resultaten in gemeenten waarin met name Joden uit de Sovjet-Unie wonen, zoals Ashdod en Ashkelon aan de kust en Karmiel in het noorden.

Achtergrond: De partij is gebaseerd op ultra-orthodoxe (charedische) non-zionistische religieuze stromingen. UTJ is een unie van twee partijen: Degel HaTorah, die de Litouwse (“litvishe”) variant van het Ashkenazische charedische jodendom vertegenwoordigt en van oorsprong antizionistisch is, en Agudat Yisrael, die er voor de belangen van chassidische joden is.

Agenda: Het bevorderen van de belangen van de eigen charedische gemeenschappen en het beschermen van het Joodse karakter van de Israëlische samenleving op basis van haar opvattingen. Centrale onderwerpen hierin zijn de bescherming van de positie van het opperrabbinaat, het behoud van de uitzonderingspositie voor charedische jongens waaronder zij niet in het leger hoeven te dienen, en het beschermen van de rust op de sjabbat, de heilige joodse dag.

Kiezers: Charedische Ashkenazische Joden, die ondanks hardnekkige berichten van het tegendeel in bijzonder hoge mate opkomen bij de verkiezingen. In 2015 lag de opkomst in de geheel charedische steden Modi’in Illit (89%), Beitar Illit (84%) en Bnei Brak (80%), waar UTJ een absolute meerderheid won, bijvoorbeeld veel hoger dan de nationale opkomst (72%).

Achtergrond: Meretz (“Energie”) is de meest linkse zionistische partij in het Israëlische politieke spectrum. De partij is ontstaan als een fusie van kleinere socialistische, groene en seculiere partijen. Zij vindt haar oorsprong in de vredesbeweging van de jaren ’80. Meretz richt zich echter niet alleen op de totstandkoming van vrede tussen Israël en de Palestijnen, maar hecht ook veel aandacht aan de scheiding tussen “kerk” en staat, progressivisme, het milieu en de emancipatie van vrouwen en lhbt’ers.

Agenda: Meretz is groen en links: voor de afname van de economische ongelijkheid, voor de totstandkoming van een vredesakkoord met de Palestijnen in een tweestatenoplossing, tegen het Israëlische veiligheids- en nederzettingenbeleid en voor een strenger milieubeleid. Zoals genoemd hecht de partij daarnaast aan vrouwenemancipatie, homorechten, individualisme, secularisme, humanisme en mensenrechten.

Kiezers: Veelal hoogopgeleide, seculiere, progressieve, Ashkenazische inwoners van grote steden, met name Tel Aviv. Daarnaast is de partij – evenals de Arbeidspartij – populair op bepaalde historisch linkse kibboetzim, coöperatieve gemeenschappen die een sterk collectieve gemeenschap vormden waarin gezamenlijk aan landbouw werd gedaan om in het levensonderhoud te voorzien.