Afgelopen maandag was in de rechtbank Den Haag de behandeling van het kort geding tegen de Nederlandse staat. Het kort geding was aangespannen door Oxfam Novib, Pax en The Rights Forum. Wat was de inzet van het kort geding?
Kort geding tegen levering F-35 onderdelen
Voor alle leken op dit gebied: een kort geding is een spoedprocedure, waarin de rechter snel een uitspraak moet doen. Tijdens de zitting kwam naar voren wat de eisen zijn van de drie organisaties. Ze willen dat de regering zich expliciet uitspreekt over schendingen van het humanitair oorlogsrecht door Israel en dat de regering niet meer zegt dat Israel het recht heeft om zichzelf te verdedigen. De grootste aandacht ging echter uit naar de eis dat Nederland stopt met het doorleveren van onderdelen voor het gevechtsvliegtuig F-35 (Joint Strike Fighter).
Het idee achter deze eisen is dat Nederland zou bijdragen aan schendingen van het humanitair oorlogsrecht door Israel. De advocaat van de drie organisaties, Liesbeth Zegveld, onderbouwde de claims verder met een beroep op het Genocide-verdrag en de Geneefse conventies, die volgens haar nopen tot actie van Nederland. Volgens de eisende partijen is het overduidelijk dat Israel zich schuldig maakt aan schendingen van het humanitair oorlogsrecht.
Schendingen
De staat stelde dat het op dit moment eigenlijk niet mogelijk is om vast te stellen of er sprake is van schendingen van het humanitair oorlogsrecht door Israel. Want daarvoor moeten er eerst feiten op tafel komen. En die zijn er nu nog niet. Dat werd ook beaamd door hoogleraar Geert-Jan Knoops, hij stelde het volgende bij BNR: “Met alle respect, maar een Nederlandse civiele rechter kent niet alle feiten en omstandigheden die zich in dat conflict voordoen. Bij het bepalen van militaire doelen bijvoorbeeld, moet een rechter alle afwegingen kennen die een militair commandant maakt om een bepaald object te raken. Die informatie is er niet.’”
Het is namelijk de militaire commandant die op het moment van de aanval moet bepalen of de aanval wel of niet kan doorgaan. Vaak laten we ons leiden door plaatjes die we achteraf zien en die ons emotioneel maken, maar het gaat om het moment waarop de beslissing tot de aanval gemaakt is: wat wist de commandant toen? De commandant moet vaststellen dat iets een militair doel is en hij moet beoordelen of de aanval proportioneel is. Om hierover een oordeel te vellen moet je dus weten wat de commandant op dat moment wist.
Het Israelische leger heeft overigens een aparte en onafhankelijke afdeling met juristen die zich bezighouden met het humanitair oorlogsrecht binnen het leger. Zij geven trainingen en zorgen ervoor dat het humanitair oorlogsrecht een plaats krijgt in de protocollen die het leger gebruikt bij aanvallen.
Geen eigen onderdelen
De onderdelen die Nederland levert aan Israel betreffen feitelijk gezien doorvoer van Amerikaanse goederen. Het zijn dus geen in Nederland gemaakte onderdelen. In 2016 is een algemene exportvergunning afgegeven. Die zorgt ervoor dat de F-35 onderdelen gemakkelijk naar alle deelnemende landen (waaronder Israel) toegestuurd kunnen worden. De eisende partijen stellen dat de staat hiermee niet voldoet aan het gemeenschappelijke standpunt van EU-staten op het gebied van wapenexportbeleid. In dit standpunt staat aan welke minimum-verplichtingen elk nationaal exportcontrolesysteem moet voldoen. Hierin staat onder meer de volgende grond om export te weigeren: “indien er een duidelijk risico bestaat dat de uit te voeren militaire goederen of technologie gebruikt worden bij het begaan van ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht.”
Precedent
Het is niet de eerste keer dat er zo’n kort geding is aangespannen, Pax heeft dit al eerder gedaan in 2021. Toen ging het om wapenleveranties aan Egypte. In eerste aanleg en in hoger beroep stelde de rechters toen de eisende partijen (waaronder Pax) in het ongelijk. Het gerechtshof zei onder meer in hoger beroep dat het gaat om “het concrete gebruik dat van de militaire goederen zal worden gemaakt” en dat “beoordeeld zal moeten worden of, gezien de aard van de te exporteren militaire goederen, het legeronderdeel waarvoor zij bestemd zijn en de operaties waarbij dat legeronderdeel wordt ingezet, een duidelijk risico bestaat dat de uit te voeren militaire goederen gebruikt worden voor binnenlandse onderdrukking of dat deze gebruikt worden bij ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht.”
Er bestaat een grote kans dat de voorzieningenrechter in Den Haag de lijn van het gerechtshof (een hogere rechterlijke instantie) zal volgen. Als dat gebeurt, dan moet vast komen te staan of en waar de F35’s concreet voor gebruikt zijn en dat hiermee het humanitair oorlogsrecht is geschonden. Dat was op zitting in ieder geval nog volledig onduidelijk en dat zal naar alle waarschijnlijkheid zo blijven. De kans is dus weer groot dat Pax en de andere organisaties ongelijk zullen krijgen. De rechter doet uiterlijk op vrijdag 15 december uitspraak.