Afgaande op de halsstarrige houding van de Iraanse onderhandelaars in de gesprekken met de Verenigde Staten, lijkt het alsof het Iraanse regime de touwtjes stevig in handen heeft. Ook de grote stroom aan analyses en opinieartikelen waarin het beeld wordt geschetst dat Washington zich met deze oorlog verslikt heeft, dragen bij aan de illusie dat het Iraanse regime als winnaar uit de bus is gekomen. De realiteit is echter een stuk weerbarstiger. De VS hebben het mullahbewind wel degelijk veel pijn gedaan, en achter de façade van Teheran gaat een land in diepe crisis schuil.
Het Iraanse regime stelt hoge eisen in de gesprekken met de VS, maar heeft realistisch gezien een belabberde onderhandelingspositie. Achter de blufpoker gaat een regime in zwaar weer schuil.
Tunnelvisie
De berichtgeving over de onderhandelingen tussen de Verenigde Staten en de Islamitische Republiek Iran over een einde aan de oorlog zijn zo veranderlijk als het weer. Het ene moment lijkt een akkoord binnen handbereik, het volgende moment zou een hervatting van de oorlog op het punt van beginnen staan. Hier speelt uiteraard de onvoorspelbaarheid van Donald Trump een belangrijke rol in. Een andere factor is de compromisloze houding van de Iraanse onderhandelaars. Dat de Iraanse delegatie zo onvermurwbaar blijft vasthouden aan hun eisen, doet vermoeden dat Teheran een sterke onderhandelingspositie heeft.
Analisten en opiniemakers gaan graag aan de haal met dat idee, vaak vanuit een aversie tegen Trump. Daardoor zien zij de VS maar al te graag falen en vertroebelt hun blik. In de Nederlandse context is Rob de Wijk daar een schoolvoorbeeld van, door gretig te stellen dat de Iranoorlog een fiasco is voor Washington. Vanwege hun diepe afkeer van de Amerikaanse president gaan zulke analisten er automatisch vanuit dat elk beleid van zijn regering gedoemd is te mislukken. Dat draagt bij aan het waanbeeld dat het Iraanse regime de oorlog gewonnen heeft. Dat is bezijden de werkelijkheid.
Grote problemen
De blufkaart die het Iraanse regime speelt, verhult de zeer precaire positie waarin het verkeert. Op tactisch niveau hebben de Amerikanen en Israeli’s de meeste oorlogsdoelen behaald. De Iraanse krijgsmacht heeft hen nauwelijks een strobreed in de weg kunnen leggen en kon en heeft aanvallend al helemaal geen potten kunnen breken. Het verschil in militaire capaciteiten is gigantisch. Het regime is bovendien hard geraakt in de oorlog. Het leiderschap werd gedecimeerd, lanceerinstallaties verwoest, de marine en luchtverdediging uitgeschakeld en wapenfabrieken vernietigd. Bases van de Revolutionaire Garde en Basij, het repressieapparaat van het regime, werden eveneens flink onder vuur genomen.
Economisch is de malaise zo mogelijk nog groter. Al voordat de oorlog van start ging, kampte de Islamitische Republiek met grote financiële problemen. Het zelfverkozen internationaal isolement en de nucleaire vernietigingsaspiraties van het islamistisch regime eisen zijn tol. De nationale munt, de rial, kwam het afgelopen jaar in een neerwaartse spiraal terecht en is zo goed als waardeloos geworden. Gewone Iraniërs zagen hun spaargeld volledig verdampen. De hyperinflatie zorgde er bovendien voor dat alledaagse producten onbetaalbaar werden. Velen raakten daarnaast werkeloos. De diepe economische crisis was de oorzaak van de massale protesten eind december en begin januari. De bloedige repressie van de demonstraties door het regime droeg bij aan het Amerikaanse besluit tot militaire interventie.
Koppig regime
De oorlog heeft de economische positie van de Islamitische Republiek nog verder verslechterd. Er is voor honderden miljarden dollars aan schade, industrie en infrastructuur is verwoest en inmiddels wordt door de maritieme blokkade van de VS ook de olie-export goeddeels onmogelijk gemaakt. De schadepost van die blokkade wordt geraamd op honderden miljoenen dollars per dag. Het regime staat er dan ook zeer beroerd voor en is gebaat bij een deal, die door sanctieverlichting en het vrijgeven van bevroren tegoeden voor wat financiële ademruimte zou zorgen. Toch blijft het stug hoog spel spelen.
De weigering tot concessies bij het regime maakt dat een deal inmiddels weer ver weg lijkt. De Islamitische Republiek en de VS zijn verzeild geraakt in een patstelling waar er geen vrede, maar ook geen oorlog is. Het is nu vooral de vraag wie daarin de langste adem heeft. Van Trump is bekend dat geduld niet zijn sterkste punt is, getuige ook zijn opmerkingen dat de wapenstilstand aan een zijden draadje hangt door de koppigheid in Teheran. Het is echter de vraag of het Iraanse regime het langer vol kan houden. Het regime staat er zo slecht voor, dat het eigenlijk niet in de positie is om forse eisen te stellen in de onderhandelingen. Het ligt voor de hand dat Trump dat ook weet. Analisten als Rob de Wijk zijn ervan overtuigd dat Trump met de Mid-terms in het vooruitzicht haastig een deal wil sluiten, maar de Amerikaanse president lijkt zich in de praktijk nauwelijks druk om te maken om die tussentijdse verkiezingen. Na hem de zondvloed, zo lijkt Trump te denken.
Gokken
De houding van de Islamitische Republiek moet dan ook worden gezien als blufpoker op het hoogste niveau. Het hoopt door te vertragen en te frustreren de Amerikanen ervan te overtuigen dat winst voor Washington tegen een te hoge prijs komt. De gevolgen voor de wereldeconomie zijn niet gering en de prijs van olie is omhooggeschoten. Teheran gokt erop dat Trump er daardoor de brui aan geeft en zijn vizier ergens anders op richt. Het regime hoef in essentie alleen te blijven voortbestaan om ‘te winnen’.
Die retoriek verraadt echter ook de precaire positie van de Islamitische Republiek. Het land heeft sinds zijn ontstaan de revolutie van 1979 altijd hoge doelen gesteld. De Islamitische Revolutie verspreiden, een dominante rol krijgen in de regio, het verjagen van de Amerikanen uit het Midden-Oosten en het vernietigen van Israel. Dat het nu enkel nog ambieert om te blijven bestaan, laat wel zien hoe slecht het gesteld is met het regime. Dezelfde mentaliteit is terug te zien bij islamistische terreurgroepen als Hezbollah en Hamas, die victorie kraaien als ze überhaupt nog als beweging bestaan na een confrontatie met Israel. Bij functionerende natiestaten zie je zo’n mentaliteit echter nooit, behalve dus bij de Islamitische Republiek Iran. Voor een zichzelf respecterend land staat overleven niet gelijk aan winnen, al helemaal niet voor aan land dat altijd torenhoge buitenlandse ambities heeft. Het is duidelijk dat het Iraanse regime in zeer zwaar weer verkeert, hoe halsstarrig ze zich ook opstellen. De problemen voor de mullahs zijn groot, heel groot.