Het heeft even geduurd, maar in Washington lijkt het besef in te dalen dat met het Iraanse regime geen duurzame diplomatie mogelijk is. Beide landen kwamen met elkaar eerder nog een intentieverklaring overeen om de vijandelijkheden te beëindigen en naar een definitief einde aan de oorlog toe te werken, maar die is voorlopig weer de ijskast ingezet. Na Iraanse aanvallen op schepen van Qatar en Saudi-Arabië in de Straat van Hormuz was voor de VS de maat vol. De Amerikaanse marine en luchtmacht bestookten tientallen doelen aan de Iraanse kust, waarop de Revolutionaire Garde drones en raketten afvuurde op Koeweit, Bahrein en Jordanië.
Het conflict tussen de VS en de Islamitische Republiek Iran is weer losgebarsten. Trump liet zich ontvallen dat de wapenstilstand wat hem betreft niet meer bestaat. Welke opties heeft Washington, en welke risico’s zitten daar aan verbonden?
Smadelijke terging
Het akkoord tussen de VS en de Islamitische Republiek is altijd flinterdun geweest. Trump schoof handig vicepremier JD Vance naar voren om de aandacht van hem zelf af te leiden, maar de bepalingen uit de wapenstilstand kwamen toch echt neer op Amerikaanse capitulatie. Ondanks het staakt-het-vuren kwam het al meermaals tot beschietingen over en weer, die meestal een beperkt karakter hadden. Daardoor kon Trump lange tijd de schermutselingen afdoen als onbeduidend. De laatste provocatie van Teheran kon de Amerikaanse president echter niet over zijn kant laten gaan.
Dat komt omdat Trump hoogstpersoonlijk had aangekondigd dat de Straat van Hormuz weer volledig geopend was, en dat het vooral aan hem persoonlijk te danken was dat de oliehandel weer op gang kwam. Dat de Iraanse Revolutionaire Garde afgelopen dinsdag schepen met olie van Qatar en Saudi-Arabië beschoot, was daardoor een publieke vernedering voor Trump. De excentrieke president kan doorgaans veel wegwuiven en bagatelliseren, maar wanneer hij persoonlijk in zijn eer gekrenkt wordt zijn de rapen gaar.
Wapenstilstand voorbij
Washington trok dan ook een ontheffing in waarmee de Islamitische Republiek tijdelijk olie had mogen exporteren. Dat werd opgevolgd door Amerikaanse luchtaanvallen op militaire infrastructuur. Tientallen doelen werden geraakt, waaronder radarsystemen, lanceerinstallaties, luchtafweer, logistieke centra, commandoposten en aanvalsbootjes van de Iraanse marine. Met de aanvallen hopen de VS de capaciteiten van het regime om de scheepvaart te ontregelen verder te verzwakken, maar vooral ook een signaal af te geven dat het niet met zich laat sollen. Het is een publiek geheim dat Trump naarstig op zoek is naar een definitieve uitweg uit de oorlog, maar niet tegen elke prijs.
Zelf nam de president geen blad voor de mond en maakte het Iraanse leiderschap uit voor ‘kwaadaardig tuig’ en ‘leugenaars.’ Hij refereerde daarbij ook naar de massamoord op de eigen bevolking door het islamitische regime waarbij tienduizenden betogers om het leven kwamen, en beet de Iraanse leiders toe ‘zieke, wrede en gewelddadige mensen’ te zijn. Gevraagd naar de intentieverklaring tussen de VS en de Islamitische Republiek antwoordde Trump stellig: ‘die is over.’ Het was duidelijk dat de president niet in zijn sas was door de Iraanse provocaties, maar het valt wel te bezien of de stelligheid waarmee hij de overeenkomst nietig verklaarde blijvend zal zijn.
Wikken en wegen
Het Witte Huis staat nu voor een strategische keuze. Het zou ervoor kunnen kiezen de oorlog in al zijn intensiteit te hervatten, en zo proberen het regime tot grote concessies te dwingen of te laten wankelen. Washington gaf gisteren zelf aan het nut van onderhandelen met dit regime nauwelijks meer in te zien. Tegelijkertijd gooide het de deur ook weer niet helemaal dicht. Dat komt omdat de regering-Trump zelf ook niet gebaat is bij een volledige hervatting van de oorlog. Dat zou de het scheepvaartverkeer in de Straat van Hormuz weer helemaal lam leggen en de olieprijzen fors laten stijgen, met alle gevolgen van dien voor de wereldeconomie. Het is niet aannemelijk dat de VS, de Golfstaten en de westerse bondgenoten bereid zijn die pijn langere tijd te verdragen om de Islamitische Republiek leeg te laten bloeden.
Een tweede optie is om stilzwijgend te capituleren voor Teheran, en daarmee de economische belangen voorop te stellen. In feite is dat wat Trump eerder deed toen hij de intentieverklaring tekende. Hij kan er altijd voor kiezen om het Iraanse regime te signaleren dat hij bereid is terug te keren naar die situatie, mits publieke vernederingen voortaan achterwege blijven. Ook daar zitten echter risico’s aan verbonden. De geloofwaardigheid van de VS en Trump persoonlijk staat dan op het spel. Ook de Amerikaanse afschrikking en machtsprojectie in het Midden-Oosten lopen dan flinke deuken op. Staten als Saudi-Arabië, Koeweit, Bahrein en de Verenigde Arabische Emiraten zullen zich dan hardop afvragen hoeveel zin het heeft zich politiek en militair aan de VS te binden.
Een derde optie is om het te houden bij beperkte aanvallen. Welbeschouwd zou daarmee de ongemakkelijke status quo gehandhaafd blijven, waarin Washington en Teheran tot in lengten van dagen niet tot overeenstemming gaan komen over een definitieve oplossing en periodiek aanvallen over en weer worden uitgevoerd. Deze oog om oog, tand om tand schermutselingen zijn al bezig sinds de wapenstilstand en zouden dan aanblijven. Er zou dan een situatie ontstaan waarin er geen vrede, maar ook geen echte oorlog is. Het nadeel is wel dat de VS dan nog lange tijd materieel in de regio moeten houden. Het voordeel is dat er zonder een deal ook geen sanctieverlichting en vrijgave van bevroren tegoeden hoeft plaats te vinden, waardoor het regime van de toch al economisch geplaagde Islamitische Republiek nog verder in het nauw komt. Wat Trump uiteindelijk zal beslissen, weet alleen hij. En ook dat kan met de dag weer wijzigen.