Nationale Kristallnachtherdenking: oproepen tot alertheid

Gisteren vond de Nationale Kristallnachtherdenking plaats in de Portugese Synagoge in Amsterdam.

Onder de sprekers was de voorzitter van het Nationaal Comité 4 en 5 mei en voormalig Tweede Kamervoorzitter Gerdi Verbeet. Ze vertelde een verhaal over het wegvagen van de rechtsstaat in de jaren ’30 aan de hand van de Duitse schrijver Ulrich Boschwitz. Hij ontvluchtte Duitsland, maar overleed door oorlogsgeweld toen een Duitse onderzeeër het schip waar hij aan boord was torpedeerde. Tussen die gebeurtenissen schreef hij twee romans over het vluchten voor vervolging.

Verbeet verwees naar een uitgebreide studie van Frank van Vree (NIOD) naar Nederlandse berichtgeving over de uitsluiting van Joden in Duitsland, die zich stap voor stap voltrok. Slechts sommigen zagen aankomen wat er echt te wachten stond. En zelfs dan: “we bleven toeschouwer, stelden ons niet teweer. We lieten het gebeuren”.

Hoewel toen en nu niet met elkaar te vergelijken zijn, zijn er volgens Verbeet wel “te veel absoluut onacceptabele incidenten”. Daarbij baart ook het buitenland Verbeet zorgen, en noemt ze als voorbeeld de schietpartij in Pittsburgh, de moord op Mireille Knoll en “de ontwikkelingen in Hongarije” die ze “met afschuw” volgt.

Louise Jacobs (85) deed minder moeite een brug te slaan naar gebeurtenissen van vandaag. Met haar toespraak gaf ze een indringende samenvatting van haar familieverhaal rondom de Kristallnacht. Na op de Reichspogromnacht, zoals ze in Duitsland genoemd wordt, de dood in de ogen te hebben gekeken, bracht de familie haar dagen alleen nog maar door in de bossen buiten hun woonplaats. Om iedere dag van de winter pas na het donker weer terug te keren, zonder zich aan de stadsbewoners te laten zien. Totdat Louise met haar broertje en zusje door hun moeder op een trein naar Rotterdam werd gezet. “Het is goed, dat wij dit vandaag herdenken en dat we ons realiseren hoe slecht de mens kan zijn”, concludeert Jacobs. 

Eddo Verdoner, voorzitter van het CJO, nam in zijn toespraak reacties op recent antisemitisme onder de loep. Ondanks dat er vandaag de dag geen georganiseerd geweld tegen Joden is in Nederland, werken sommige reacties op hedendaags antisemitisme normaliserend. Als het zo doorgaat, wordt antisemitisme slechts een zaak van de wet en voor het gevoel vergelijkbaar met het stelen van een fiets. Om die reden roept hij op tot een coalitie van mensen en organisaties, waaronder vertegenwoordigers van verschillende religies, scholen en online moderators. Want, aldus Verdoner, “als alleen de joden zich nog storen aan antisemitisme, is het echt te laat”.

Naast de persoonlijke vertelling van Jacobs was er ook een toespraak van Liora Soesman, die juist vertelde over het perspectief van de jonge generatie die herinnering van de donkerste pagina’s van onze geschiedenis levend wil houden: “Oordelen en ergens wat van vinden is interessant,  maar iets doen en aanpakken is nog veel interessanter”.

Wij kunnen – gelukkig – slechts gissen naar hoe jongeren van nu zouden reageren op de desastreuze omwenteling van toen, de met de Kristallnacht pijnlijk werd gemarkeerd. Het zet wederom te denken over Boschwitz. Hij was 23 toen hij zijn roman Der Reisende schreef.