Als gevolg van de Russische invasie in Oekraïne is een flinke aliyah (Joodse immigratie naar Israel) golf op gang gekomen. Eenmaal gearriveerd in Israel krijgen zij te maken met allerlei integratieproblemen. Ooit bloeide het Joodse leven in Oekraïne, vandaag de dag is van deze grote gemeenschap nog maar weinig over.
Oekraïense vlaggen in Kyiv (Bron: Jennifer Boyer van Flickr)
Oekraïne heeft een rijke geschiedenis wat betreft Joods leven. Historici speculeren dat de eerste sporen van een Joodse gemeenschap dateren uit de negende eeuw. Ook het chassidisme vindt zijn oorsprong in het achttiende-eeuwse Oekraïne. Ondanks antisemitisme en pogroms groeide de Joodse gemeenschap enorm. Joden werden de grootste etnische minderheidsgroep van Oekraïne. Volgens het World Jewish Congress zijn er ten tijde van de Shoah 1.5 miljoen Joden vermoord in de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek. De jaren na de Shoah werd Joods leven nog steeds beperkt, antisemitisme verdween niet en de gemeenschap werd kleiner en kleiner door onder andere emigratie naar Israel. In 2019 werd Volodymyr Zelensky verkozen als president van Oekraïne, hiermee is hij de eerste Oekraïense president van Joodse afkomst. Vorig jaar februari, vlak voordat Rusland Oekraïne binnenviel, nam het Oekraïense parlement een wet aan die antisemitisme strafbaar stelde.
Dominantie van Russische taal
Door het Sovjet verleden van Oekraïne spreken de meeste mensen zowel Oekraïens als Russisch. In het westen van Oekraïne wordt vooral Oekraïens gesproken, terwijl in sommige delen van Oost-Oekraïne, zoals in Odesa en Kharkiv, het Russisch zeer dominant is.
Kaart van Oekraïne (Bron: Kyiv International Institute of Sociology)
Voordat Oekraïne, in 1922, werd ingenomen door de Sovjet-Unie spraken de meeste Joden Jiddisch. Na de inname werden de Oekraïense en Jiddische talen vervangen door het Russisch. Als gevolg daarvan spreken de meeste Oekraïense Joden Russisch als moedertaal, minder dan 20 procent sprak thuis tot voor kort Oekraïens. De jongere generatie Oekraïense Joden is nu beide talen machtig, terwijl ouderen vrijwel alleen Russisch spreken. Het merendeel van de Joodse Oekraïners wonen vandaag de dag in de steden Kyiv, Dnipro, Kharkiv, Odessa en Uman.
De afgelopen jaren, vooral na de Russische annexatie van het schiereiland de Krim in 2014, begonnen steeds meer leden van de Joods-Oekraïense gemeenschap de Oekraïense taal te gebruiken in hun dagelijks leven. Met deze taalkundige omschakeling naar het Oekraïens wil de Joodse gemeenschap benadrukken dat zij deel uitmaken van de Oekraïense samenleving en tegen de Russische agressie zijn.
Aliyah vanuit Oekraïne naar Israel
Sinds het begin van de Russische inval in Oekraïne kwam de aliyah op gang. Het Joodse Agentschap constateerde dat vorig jaar ruim 14.000 Oekraïense Joden, op basis van de Wet op Terugkeer uit 1950, aliyah hebben gemaakt. Sommigen kwamen zonder bezittingen of economische middelen.
In absolute zin is het aantal Oekraïense nieuwkomers een ruime stijging in vergelijking met voorgaande jaren 2021 en 2020, toen respectievelijk 3.000 en 2.937 Oekraïense Joden naar Israel emigreerden. Naar schatting kunnen tussen de 250.000-350.000 Oekraïense staatsburgers gebruik maken van de Wet op Terugkeer door hun gehele of gedeeltelijke Joodse komaf. Demograaf Sergio Della Pergola concludeerde dat Oekraïne een core Jewish population van 48.000 staatsburgers heeft. Dit houdt in dat zij zich exclusief en alleen als Joods identificeren.
Nieuwkomers trekken naar steden met Russischtalige gemeenschappen
De meeste nieuwkomers vestigen zich in de steden Jeruzalem, Haifa, Nof HaGalil, Netanya en Tel Aviv, steden waar nu al Russischsprekende Joden wonen. Slechts een heel klein deel van hen vestigt zich in de nederzettingen Ma’ale Adumim en Ariel op de Westelijke Jordaanoever. Deze twee nederzettingen zijn in trek doordat er ook een relatief grote Russischtalige gemeenschap woont. Volgens Anna Zharova, medeoprichter en CEO van de Israelisch-Oekraïense Alliantie, vestigt het overgrote deel van de Oekraïense olim (Joodse immigranten naar Israel) zich op plekken waar mensen wonen die dezelfde taal als hen spreken.
Machtig worden van Hebreeuwse taal
Om goed te integreren kunnen Oekraïense nieuwkomers een ulpan (Hebreeuwse taalcursus) volgen en loopbaanbegeleiding krijgen. Door de komst van grote aantallen olim uit Oekraïne en Rusland is momenteel de vraag groter dan het aanbod. Het gevolg hiervan is dat duizenden olim in sommige gevallen wel zes maanden, moeten wachten om aan hun taalcursussen te beginnen. De lange wachttijden, ontstaan door een tekort aan leraren en klaslokalen, verhinderen hen om snel te integreren in de Israelische maatschappij. Hiervoor is een goede beheersing van de Hebreeuwse taal nodig.
De kinderen van deze olim gaan naar Israelische scholen, waar zij speciale curricula volgen voor nieuwe immigranten. Zo krijgen zij Hebreeuwse taalcursussen, sociale bijstand en allerlei andere programma’s aangeboden. Deze hebben als doel om onder andere taalproblemen te overwinnen. De regering werkt ook samen met verschillende jeugdbewegingen, die activiteiten organiseren om kinderen van olim sneller te laten integreren en onderdeel te laten uitmaken van de Israelische samenleving.
Problemen met werkgelegenheid
Veel Oekraïense olim ervaren problemen met integreren en het opbouwen van een nieuw bestaan in Israel. Op dit moment houdt de huisvestingscrisis het land in zijn greep, ook de nieuwe olim worden hiermee geconfronteerd. In het begin van de oorlog in Oekraïne, in april 2022, keurde de Israelische regering een nieuw plan goed die de integratie van nieuwe olim moet vergemakkelijken. Dit plan houdt in dat zij een maandelijks bedrag krijgen om hun huur te betalen. De hoogte van dit bedrag is afhankelijk van de gezinssituatie van de desbetreffende olim. Nieuwkomers krijgen deze extra hulp, ongeacht hun inkomen, boven op de financiële steun die elke olim sowieso al krijgt tijdens de eerste zes maanden in Israel.
De Israelische ngo One Million Lobby, een publieke lobbyorganisatie die opkomt voor Russischsprekende Israeli’s, heeft samen met de Bar-Ilan Universiteit onderzoek gedaan naar de baankansen voor de nieuwe olim. De studie toont aan dat minder dan 10 procent van hen een baan heeft gevonden die aansluit bij hun vorige of beoogde beroep. Onder het motto van geld verdienen zijn zij daarom sneller geneigd om de meest beschikbare baan aan te nemen. Bovendien komt het regelmatig voor dat Israel bepaalde universiteitsdiploma’s niet erkent. Dit heeft tot gevolg dat het lastiger wordt om een baan te bemachtigen in hun expertiseveld.