Senaat VS vraagt Polen vaart te zetten achter restitutie

Leden van de Amerikaanse Senaat hebben gisteren een gezamenlijke brief gestuurd aan minister Pompeo, waarin ze hem vragen “moedige initiatieven” te nemen die ertoe moeten leiden dat Polen privébezittingen van Holocaustslachtoffers restitueert. Het onderwerp ligt gevoelig bij de Poolse regering en heeft onlangs tot diplomatieke spanningen geleid met Israel en de VS.

De brief is ondertekend door 88 van de 100 Senaatsleden. Het initiatief kwam van beide grote partijen (de Republikeinse Marco Rubio en de Democratische Tammy Baldwin) en is door alle Democratische leden ondertekend.

De gezamenlijke brief vraagt de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Mike Pompeo bij de Poolse regering erop aan te dringen eindelijk werk te maken van restitutie. Hierbij wordt verwezen naar de zogeheten Justice for Uncompensated (JUST) Survivors Act, een wet uit 2018 die voortgang van implementatie van de Terezin Verklaring moet monitoren.

De Terezin Verklaring werd in 2009 opgesteld en getekend door in totaal 47 landen, veelal staten waar de Holocaust heeft plaatsgevonden, waaronder Nederland. Met de verklaring werd vastgesteld dat van Joden gestolen goed tijdens de Holocaust aan de rechtmatige eigenaar of nakomelingen dient te worden teruggegeven, al dan niet door middel van financiële compensatie. Met financiële restitutie die niet aan individuen terug te geven is wordt voorgesteld om de waarde om te zetten in educatieve projecten over het verleden van de Holocaust.

De verklaring is niet bindend. Ook bevat het geen specifieke richtlijnen hoe de ondertekenende landen restitutiebeleid moeten vormgeven.

Diplomatieke spanningen

Sinds het ondertekenen van de Terezin Verklaring is het onderwerp van restitutie vaker ter sprake gekomen. Volgens de Senatoren is het voor nakomelingen van Poolse slachtoffers echter “bijna onmogelijk” om privébezit in Polen terug te winnen.

Het onderwerp ligt bij in de Poolse samenleving en bij de huidige Poolse regering in het bijzonder erg gevoelig. Net als veel andere lande in de regio is Polen een weg van etnisch nationalisme ingeslagen sinds de Val van de Muur. Dit gaat gepaard met een beeld van de nationale geschiedenis waarbij Polen uitsluitend slachtoffer is geweest van de bezetting door de nazi’s.

Pogingen om de nationale geschiedenis te politiseren zijn dermate agressief dat de Poolse regering zelfs wetten in haar strafrecht heeft aangenomen die het spreken van “Poolse doodskampen” en het benoemen van een actieve rol van Polen in de Holocaust, illegaal maken. Na felle kritiek van onder meer Israel en de VS werden de wetten licht gewijzigd, zodat alleen de mogelijkheid van gevangenisstraf verviel.

In mei dit jaar blies Polen op het laatste moment een staatsbezoek af waarbij Israelische regeringsvertegenwoordigers zouden komen spreken, onder meer over restitutie. Daags hiervoor vonden in de Poolse hoofdstad Warschau demonstraties plaats van extremistische nationalisten. Ongenoegen met het voornemen van restitutie kwam hier in duidelijk antisemitische termen naar voren, met leuzen zoals “stop de Joodse claims” en “Holocaust hyenas”.  

De Holocaust in Polen 

De Senatoren herinneren in hun brief eraan dat in Polen 3 miljoen Joden zijn omgekomen in de Holocaust, wat zo’n 90% van de totale Joodse bevolking is geweest. Daarnaast zijn een geschatte 1,9 miljoen niet-Joodse Polen door het geweld van de nazi’s omgekomen.

Verder wordt benadrukt dat de nazi’s en hun collaborateurs, en niet de Poolse staat, schuldig zijn aan de roof van privébezit die gepaard ging met de massamoord op miljoenen Joden. Een deel daarvan is na de oorlog door het communistische regime in Polen genationaliseerd.

Aangezien de oorlog steeds verder in het verleden ligt, zijn ook de individuen die nog aanspraken zouden moeten kunnen doen er steeds minder. De oproep voelt dan ook als een dringende poging om zaken recht te zetten, nu dat nog kan en voor zover dat nog kan.

De Amerikaanse president Trump zal begin september Polen bezoeken voor de herdenking van het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, dat dan 80 jaar geleden is.