Herdenkingsceremonie voor de hoofdingang van de Synagoge van Enschede. Foto: Astrid Harz, ambassadeur van Oostenrijk
Afgelopen dinsdag 13 september is voor de Synagoge van Enschede de Razzia van Twente herdacht, die precies 81 jaar geleden plaatsvond. Daarbij werden door heel Twente 105 Joodse mannen opgepakt, om vervolgens naar concentratiekamp Mauthausen te worden gedeporteerd, waar ze allen zouden worden vermoord.
Het was een indrukwekkende ceremonie georganiseerd door het Comité Herdenking Razzia Twente. Kinderen van groep 8 van het nabijgelegen school lazen de namen van de slachtoffers voor en legden bloemen bij het monument. Sprekers waren de heer Bert Oude Engberink, voorzitter van het comité, Urit Elzur, en Opperrabijn Bijnomin Jacobs die ook Jizkor en Kadisch uitspraak en de Sjofar blies en CIDI-directeur Hanna Luden, wiens toespraak u u hieronder kunt lezen. Bloemen zijn ook gelegd door de burgemeesters van Enschede en Oldenzaal en de ambassadeur van Oostenrijk, waar Mauthausen ligt. Zij uitte zich op twitter over de ceremonie.
“Honored and deeply moved to participate in today’s commemorative ceremony in Enschede. 81 years ago, in the Twente raid, dozens of Dutch Jewish citizens were rounded up and deported to the concentration camp Mauthausen in Austria. None of them survived. #WeRemember pic.twitter.com/dKdhuNdwvm “
— Astrid Harz (@AstridHarz) September 13, 2022
Toespraak Hanna Luden, Enschede, 13 september 2022
Op 13 september 1941 voerde de bezetter in Twente een Razzia uit. Binnen twee dagen zijn 105 Joodse mannen opgepakt, samengepropt in het Gemeentelijk Gymnastieklokaal van Enschede waar ze moesten verblijven totdat zij op 15 september op transport werden gezet. Niemand wist wat er met deze mensen zou gebeuren. Zij zijn gestuurd naar concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk.
Nog geen vier maanden later waren ze allemaal dood. Vermoord. De eerste overlijdensberichten bereikten Nederland begin oktober. Op 21 oktober – vijf weken na de razzia – waren er al 38 doden gemeld. Albert ten Brink uit Goor heeft het allemaal moeten aanzien: hij overleed op 5 januari 1942, als laatste van deze groep.
Het waren ‘gewoon’ mensen – rijk en arm, gelovig en niet, lang en kort, kaal of juist met een bos haar, jong en oud. En ieder van hen had familie en dierbaren, van wie hij op brute wijze werd gescheiden. En de families hebben hun dierbare man, vader, zoon, oom en opa nooit meer gezien.
Als kind probeerde ik me voor te stellen wat een ‘razzia’ is. Ik stelde me iets als een jacht op dieren voor, maar dan op mensen. Zoals je soms in films ziet; een kudde – bijvoorbeeld herten – die eerst rustig bij elkaar staan en ineens in paniek alle kanten op rennen, vluchtend voor de jager. Mijn fantasie bleek niet zo ver van de werkelijkheid verwijderd.
Een razzia is inderdaad jagen op mensen – en dat deden de nazi’s. Soms op een groep, bijvoorbeeld Joden, Sinti en Roma, of jonge mannen omdat ze ‘vers’ werkkracht nodig hadden.
De nazi’s hielden soms zomaar mensen op straat aan; zij moesten een quotum halen, een vast aantal mensen ‘opleveren’. En soms – zoals in de Razzia van Twente – gingen zij heel gericht te werk. Zij gingen langs bij huizen van Joden – de adressen hadden zij vooraf uitgezocht – en namen de mannen mee. Zij deden het zo, omdat ze boze reacties of een staking zoals eerder dat jaar in Amsterdam – de Februaristaking – wilden voorkomen.
Deze razzia – zoals vele razzia’s later ook – was in feite een collectieve straf. Enkele dagen eerder waren er in Twente telefoonkabels – weer – doorgesneden. Het waren sabotageacties tegen de bezetter.
Natuurlijk was het onbekend wie de kabels had doorgesneden, maar de Joden moesten het ontgelden.
Hoewel anti-Joodse maatregelen eerder zijn ingesteld, tekende de Razzia van Twente het begin van de Jodenvervolging in Twente. Een gebied met pit, waar snel het verzet op gang kwam om Joden te laten onderduiken en zo uit de klauwen van de bezetter te houden. De helft van de Joden van Twente heeft de oorlog overleefd, een veel hoger percentage dan elders in Nederland.
De Tweede Wereldoorlog vormde en vormt nog steeds een zwarte bladzijde in onze geschiedenis. De oorlog heeft veel levens opgeëist, en de levens van velen zijn tot de dag van vandaag door deze oorlog enorm getekend. Deze periode heeft een beslissende invloed gehad op hoe de wereld er nu uitziet, in het bijzonder onze kijk op het democratische bestuurssysteem. Wij zijn er nog steeds heel erg van doordrongen dat democratische systemen kwetsbaar zijn en beschermd moeten worden tegen misbruik, tegen machtswellustige groepen. Het beschermen van het individu en van minderheden zijn hoekstenen van onze moderne democratieën. En juist deze zaken – het besef van de kwetsbaarheid van het democratische systeem en de bescherming tegen ‘de grote staat’ en ‘de meerderheid’ staan tegenwoordig steeds meer onder druk, mede omdat groepen steeds vaker tegen elkaar worden opgehitst, en de saamhorigheid steeds verder afbrokkelt.
Dat mogen we niet laten gebeuren! Het is onze plicht – tegenover diegenen die de oorlog niet hebben overleefd en tegenover hun nabestaanden, en al diegenen die littekens hebben opgelopen – om ervoor te zorgen dat deze oorlog niet wordt vergeten.
Noch hoe het tot stand kwam, noch de verschrikkingen van de oorlog zelf: de Holocaust, razzia’s, moorden, de expansiezucht, het met voeten treden van democratische waarden, geen ruimte voor het individu, het tirannieke opleggen van denkbeelden en anders denken verbieden. Boeken verbranden, gedachten verbieden, brainwashen, ga zo maar door – dat is wat we verplicht zijn om aan de volgende generaties te leren, zodat zij begrijpen waarom wij hier vandaag staan, waarom wij herdenken – ter ere van al diegenen die met hun levens hebben betaald.
Dit allemaal voor een beter heden en toekomst voor ons allemaal. Wij moeten ferm optreden tegen al diegenen die de geschiedenis willen verdraaien, die feiten in twijfel trekken en de Holocaust trivialiseren, of erger nog: ontkennen. Tegen al diegenen die de balanceeract die democratie is omver proberen te helpen: daartegen moeten we optreden, door ervoor te zorgen dat deze geschiedenis niet wordt vergeten, dat deze geschiedenis ervaren wordt alsof een ieder van ons daarbij betrokken was en dus persoonlijk de gevaren ziet en wil bestrijden. Door deze geschiedenis te blijven leren.
Deze verschrikkelijke periode mogen we niet vergeten en ook niet relativeren: de oorzaken, de processen, hoe het zo uit de hand heeft kunnen lopen, hoe beestachtig mensen elkaar behandelden, hoe groepen mensen ontmenselijkt werden, hoe mensenlevens hun waarde verloren. Wij zijn het verplicht tegenover alle slachtoffers van deze verschrikkelijke oorlog.
Op 13 september 1944, slechts drie jaar na de Razzia van Twente, vertrok uit Westerbork het laatste transport. Op deze laatste trein uit Westerbork, op weg naar het oosten, zaten ook 51 jonge kinderen. Het waren kinderen die uit de onderduik zijn gerukt, uit de handen van mensen die hen in bescherming namen met gevaar voor eigen leven. Zij zijn verraden. Veel van hen waren zo jong, dat ze niet konden vertellen wie zij waren, of wie hun ouders waren. Zij kregen een naamplaatje om hun hals waarop stond: ‘Unbekanntes Kind’ – een ‘onbekend kind’ – of in andere gevallen met hun vermoedelijke naam. In de administratie stonden zij als ‘Gruppe unbekannter Kinder’ van barak 35. Jetje Hamburger, een baby van 9 maanden, overleed aan longontsteking. Alle andere kinderen overleefden – wonder boven wonder – de concentratiekampen Bergen-Belsen en Theresienstadt.
Zij overleefden dankzij de goedheid van mensen die in die verschrikkelijke omstandigheden zich om hen ontfermden.
Met deze herinnering aan de goedheid van de mens wil ik vandaag eindigen. Laten we zorgen dat we de verschrikkingen niet vergeten en niet verdraaien, maar laten we ook niet vergeten dat mensen die zich anders hebben opgesteld verantwoordelijk zijn voor de overleving – van individuele mensen, kinderen soms, maar ook voor de overwinning over het kwaad en voor het bouwen aan een betere wereld.
Dat moeten we elke dag opnieuw gaan doen – ons inzetten voor een betere wereld.