In een zelden vertoonde nek-aan-nek race lijken de contouren van het nieuwe Den Haag zich langzaamaan af te tekenen. PVV en D66 ontlopen elkaar nauwelijks iets, met een verschil van slechts enkele duizenden stemmen. Desondanks is wel duidelijk dat er een nieuwe wind gaat waaien in de Nederlandse politiek. Ook voor het beleid ten aanzien van Israel en de bestrijding van antisemitisme betekent dat in elk denkbaar scenario verandering.
Een hoop meer verschillende kleurtjes dan in 2023. Het formeren wordt niet makkelijk, maar de meest waarschijnlijke scenario’s wijzen op een kritischer kabinetsbeleid ten aanzien van Israel en minder prioriteit aan het bestrijden van antisemitisme.
Afgestraft
De zittende regeringspartijen – en de weglopers – leveren fors in. PVV verliest elf zetels, VVD twee, BBB drie en NSC wordt zelfs totaal weggevaagd. ‘De meest rechtse coalitie ooit’ stond lange tijd vierkant achter Israel in zijn strijd tegen de jihadistische vernietigingsdrang van islamitische terreurbewegingen. Dat gold vooral voor PVV en BBB, die zich pal achter de Joodse staat bleven scharen. VVD deed dat lange tijd ook, maar werd steeds kritischer en NSC stapte zelfs uit het kabinet omdat het geen steun kreeg voor de sancties die het Israel wilde opleggen.
PVV staat net als D66 op 26 zetels, maar is door de meeste partijen resoluut uitgesloten. Ook al zou de partij van Geert Wilders de grootste worden en het initiatief mogen nemen in een formatie, dan komt het op hooguit 47 zetels met JA21, FvD, SGP en 50-plus. Een kabinet met PVV is dan ook volledig uitgesloten. De bal ligt dan ook bij D66. De partij van Rob Jetten heeft een enorme winst geboekt van zeventien zetels en komt ook op 26 uit. Welke coalitie dan in het verschiet ligt, is nog geen uitgemaakte zaak.
Links, rechts of door het midden
Wie het kwadrant van kieskompas bekijkt, ziet dat D66 met de beste fantasie geen middenpartij te noemen is. Dat blijkt ook uit het verkiezingsprogramma. De partij van Jetten kan tot de linkerkant gerekend worden. Is een coalitie over links überhaupt mogelijk? Het korte antwoord is nee. Zelfs als alle linkse partijen in een coalitie zouden stappen – en het CDA bereid is daar zijn medewerking aan te verlenen – komt er een krappe minderheid van 74 zetels uit. Bovendien is het lastig voor te stellen dat CDA met Denk, SP en PvdD zou willen regeren.
De kiezers van D66 zien het liefst een coalitie door het midden. Dat zou dan wel een zeer brede interpretatie van ‘midden’ moeten zijn. D66, CDA, VVD en GL-PvdA zijn bij elkaar genomen gemiddeld misschien wel een middenkabinet te noemen, maar van met name die laatste partij kan toch onmogelijk worden gezegd dat het een middenpartij is. Sinds de fusie met GroenLinks is van de klassieke PvdA niets meer over en is er een radicaallinkse partij ontstaan. VVD heeft al aangegeven niet met én D66 én GL-PvdA in een kabinet gaat zitten omdat dat simpelweg te links is, met onoverbrugbare verschillen. Met 86 zetels zou deze samenstelling weliswaar op een stevige meerderheid kunnen rekenen in de Tweede Kamer. In de Eerste Kamer komt deze coalitie nog drie zetels tekort.
Ten slotte is er de mogelijkheid om over rechts te gaan. Met name gisterenavond was er onder rechtse kiezers voorzichtig optimisme dat een centrumrechts kabinet tot de mogelijkheden behoorde. D66 zelf was daar minder happig op, maar een coalitie van D66, VVD, CDA en JA21 kon gisteren op 78 zetels rekenen. Bij het aanbreken van het ochtendgloren was die hoop alweer getemperd. Deze mogelijke coalitie raakte inmiddels alweer drie zetels kwijt en komt nu op 75, te weinig voor een meerderheid. Het wensdenken van sommige rechtse kiezers dat er met BBB (vier zetels) alsnog een rechtse meerderheid zou zijn, kan de ijskast in. D66 gaat hoogstwaarschijnlijk niet met én JA21 én BBB in een coalitie.
Donkere wolken
Resumerend: over links kan niet en over rechts wordt eveneens een lastig verhaal. Politiek duiders wijzen op de mogelijkheid dat VVD uiteindelijk overstag gaat en toch in een coalitie stapt met GL-PvdA. Partijleider Dilan Yesilgöz heeft die mogelijkheid echter resoluut van de hand gewezen. Een kabinet met én D66 én GL-PvdA is te links en staat daarmee inhoudelijk simpelweg te ver van de liberale volkspartij af. Het moet raar lopen, wil de VVD toch in zee gaan met de momenteel stuurloze fusiepartij. Ook een nieuw gezicht na het vertrek van Frans Timmermans zal daar weinig aan veranderen.
Om te beginnen met de drie zekerheden in een coalitie. D66 is uitgesproken fel anti-Israel. Het spreekt zonder blikken of blozen van genocide, wil verregaande sancties en wil zonder voorwaarden de Palestijnse staat erkennen. CDA heeft een draai gemaakt en is inmiddels ook zeer kritisch op Israel. Het wil sancties en is onder voorwaarden bereid tot het erkennen van een Palestijnse staat, tot voor kort ondenkbaar bij de christendemocraten. Ten slotte is de VVD de laatste maanden ook steeds kritischer op Israel. Het ging mee in sancties tegen Israelische bewindspersonen en is voor een boycot op producten uit Judea en Samaria.
Daarmee kan al geconcludeerd worden dat een volgend kabinet hoe dan ook kritischer zal zijn op Israel dan het vorige, nu PVV en BBB als uitgesproken pro-Israelische partijen geen deel uit zullen maken van een coalitie. Ook voor een partij als SGP lijkt geen rol weggelegd. Aanhangers van de Joodse staat kunnen dan ook hun borst nat maken.
Geen prioriteit
Dat is met name zo indien de keuze op GL-PvdA valt. Van oudsher zagen de sociaaldemocraten Israel als een gidsland en stond de PvdA, met een trouwe en grote Joodse achterban, vol achter de Joodse staat. Sinds de fusie met het activistische GroenLinks is daar niets meer van over en is de partij rabiaat anti-Israel. Met de beruchte motie-Piri kwam zelfs het bestaansrecht van Israel ter discussie te staan. Op het daaropvolgende partijcongres werden de sociaaldemocraten van de oude stempel kaltgestellt en verlieten meerdere prominente Nederlandse Joden de partij.
Het behoeft geen twijfel dat een kabinet met GL-PvdA een zeer harde koers tegen Israel voorstaat. Voor VVD is Israel bovendien geen hoofdthema. VVD zal een hoop concessies eisen om in zee te gaan met GL-PvdA, maar de vraag is of Israel daar een van zal zijn. Eerder zal het lastenverhoging tegen willen houden en de hypotheekrenteaftrek proberen te behouden dan dat het zich hard zal opstellen inzake het Israelbeleid. Bovendien speelt binnen de VVD een interne strijd rondom dit thema, waarin meer linkse VVD’ers sowieso een kritischere koers ten aanzien van Israel voorstaan. Daarbij moet benadruk worden dat de kans heel klein is dat de partij van Yesilgöz in een kabinet met GL-PvdA stapt.
De andere mogelijkheid, met JA21 over rechts, biedt meer hoop maar geen garantie voor een kabinet dat volledig achter Israel staat. Ook voor deze partij geldt dat Israel niet de boventoon voert in de campagne en het verkiezingsprogramma. Veel meer zal het inzetten op (of tegen) migratie en klimaat en de kans bestaat dat het daarvoor bereid is zich minder standvastig achter Israel te scharen. D66 is en blijft de grootste en is in zijn programma wel heel stevig in wat het wil doen tegen Israel. Voor JA21 geldt verder dat prominenten als Annabel Nanninga en Diederik Boomsma vocaal achter Israel staan, maar andere kandidaten laten zich er minder over uit. Dat gezegd hebbende is dit wel met afstand het meest gunstige scenario voor het kabinetsbeleid ten aanzien van Israel. In stemgedrag liet JA21 zien pal achter Israel te staan, terwijl ook de VVD op dat gebied over de hele linie bijzonder goed scoorde. In het geval van deze coalitie zal D66 zijn toon wellicht toch moeten matigen.
Joods leven
Voor de Joodse gemeenschap betekent de politieke aardverschuiving eveneens niet veel goeds. PVV en BBB, twee partijen die zich onvermoeibaar inzetten tegen Jodenhaat, zullen in de oppositie eindigen. Ten koste van hen komt nu in elk geval D66 in een coalitie. In stemgedrag scoorde die partij nogal matig: in slechts de helft van de moties stemde het voor de bescherming van Joods leven of het bestrijden van antisemitisme. In debat en in het verkiezingsprogramma haalt het bovendien steeds moslimhaat en islamofobie erbij wanneer het over antisemitisme gaat.
Het lukt de partij van Rob Jetten niet om echt in te zien hoe serieus het probleem van Jodenhaat in Nederland is. In september stemde het bovendien mee met een motie van Partij voor de Dieren om de IHRA-definitie van antisemitisme te laten varen. Dat is een zorgwekkend signaal naar de Joodse gemeenschap. Hiermee zaait de partij twijfel over de legitimiteit van de kleine, kwetsbare Joodse gemeenschap om zich gediscrimineerd te voelen. Dat doet D66 met geen enkele andere minderheid. Niet met mensen van kleur, niet met vrouwen en niet het LHBTI’ers.
Indien er met GL-PvdA geregeerd wordt, zijn de rapen helemaal gaar voor de Joodse gemeenschap. In stemgedrag laat de partij een miserabel rapportcijfer zien. Zelfs simpele moties over het beschermen van Joods leven en het bestrijden van antisemitisme kunnen niet op steun rekenen van de radicaallinkse partij. Dat is zorgwekkend. In de bestrijding van Jodenhaat en de bescherming van het Joodse leven in Nederland hoeft de gemeenschap niet te rekenen op D66 en GL-PvdA. Aan de andere kant lijkt een grote rol weggelegd voor CDA en VVD, twee partijen die het bestrijden van antisemitisme wél hoog op de agenda hebben staan. Met name de VVD scoort op dat gebied hoge ogen. Zeker sinds Dilan Yesilgöz de scepter zwaait, staat de strijd tegen antisemitisme zeer hoog op de agenda. Ook Ulysse Ellian geldt als een vocaal voorvechter van de Joodse gemeenschap en staat vooraan in de strijd tegen Jodenhaat. Welke coalitie het ook wordt, de partijen hebben een grote verantwoordelijkheid een vuist te maken tegen Jodenhaat in de samenleving. Daarin zijn de ogen vooral op Rob Jetten gericht. Durft hij door te pakken op dit thema en antisemitisme écht serieus te nemen? De komende vier jaar mag hij het laten zien.