Al sinds 2020 lopen er strafrechtelijke onderzoeken naar premier Netanyahu. De aanklachten zien op corruptie en omkoping en bestaan uit drie verschillende zaken. De zaken slepen zich al jarenlang voort. Maar nu heeft premier Netanyahu een gratieverzoek ingediend. Dat houdt de gemoederen in Israel flink bezig. De grote vraag is vooral: kun je wel een gratieverzoek doen, voordat de rechter überhaupt een uitspraak heeft gedaan?
Drie zaken
In totaal gaat het om drie zaken die lopen tegen premier Netanyahu. In de eerste zaak gaat het om giften die Netanyahu gekregen zou hebben van zakenlieden, ter waarde van $ 210.000. In ruil daarvoor zou hij hulp hebben gegeven, bijvoorbeeld het geven van hulp bij het verkrijgen van visa en het doen van belastingaangiften. Premier Netanyahu ontkent niet de giften gekregen te hebben, maar stelt er geen wederdienst voor gegeven te hebben.
De tweede zaak gaat over de krant ‘Yedioth Ahronoth’. De hoofdredacteur en premier Netanyahu zouden het op een akkoord gegooid hebben. Met wetgeving zou Netanyahu het een concurrent van de krant moeilijker maken, namelijk Hayom. . In ruil daarvoor zou de krant positiever schrijven over premier Netanyahu. Uiteindelijk is die wet er overigens nooit gekomen.
De derde zaak beschouwt men in Israel als het meest serieus, omdat het ook gaat om omkoping. Netanyahu zou gezorgd hebben voor voordelen voor het grootste telecombedrijf in Israel, ter waarde van honderden miljoenen sjekel. De grootaandeelhouder van dit telecombedrijf had ook een nieuwsbedrijf en dat zou in ruil daarvoor positief geschreven hebben over premier Netanyahu.
Verhoren
In de afgelopen maanden moest premier Netanyahu op diverse momenten verklaringen afleggen. Regelmatig vroeg hij om uitstel van de hoorzittingen, aangezien Israel nog midden in een oorlog zat. Ook in de jaren daarvoor lag het onderzoek vaak stil, vanwege ontwikkelingen in Israel. Premier Netanyahu is overigens de eerste premier die vervolgd wordt terwijl hij nog in functie is.
De premier ontkent alle aantijgingen en stelt dat hij het slachtoffer is van de ‘deep state’, zoals hij dat zelf noemt. Dat zijn volgens hem rechters en ambtenaren die het niet eens zijn met zijn beleid en hem ten val willen brengen. Hij stelt nu dat gratie zou kunnen zorgen voor verzoening in het land. Ook president Trump had eerder in zijn speech in de Knesset medio oktober al gezegd dat hij vond dat premier Netanyahu gratie moet krijgen. Ook zond hij begon november al een brief naar president Herzog, met dezelfde boodschap: stop het ‘politiek proces’ tegen premier Netanyahu.
President Trump noemde premier Netanyahu een formidabele leider, die ervoor gaat zorgen dat Israel vrede krijgt. Premier Netanyahu benadrukt dat nu zelf ook. In een videoboodschap suggereerde hij dat het voor hem persoonlijk eigenlijk beter zou zijn als de processen zouden doorgaan, maar dat hij wil dat het stopt vanwege het landsbelang. Hij benoemde daarbij de enorme belasting voor hem, omdat hij meerdere keren in de week verklaringen af moet leggen. In één ding heeft premier Netanyahu wel gelijk: het proces duurt eindeloos. De Israelische methode van strafrechtelijk onderzoek wijkt sterk af van de Nederlandse wijze. Er zijn veel meer verhoren en elk bewijsstuk moet worden voorgelegd aan premier Netanyahu. Dat maakt dat de zaken eindeloos duren.
Israelische procedure
Het gerenommeerde Israel Democracy Institute heeft onlangs een uitgebreide uitleg gegeven over gratie. Het verzoek tot gratie is nu binnengekomen bij de president. Hij zal het vervolgens doorsturen naar het ministerie van justitie. Dat ministerie gaat vervolgens informatie verzamelen, denk bijvoorbeeld aan rechterlijke documenten en informatie van justitie en politie. Aan de hand daarvan geeft het ministerie een advies aan de president. En vervolgens ligt de keuze bij de president. In de meeste gevallen volgt de president het advies.
Het instituut legt uit dat het verlenen van gratie een daad van vergeving is, gebaseerd op de unieke persoonlijke omstandigheden van de verzoeker. Officieel zijn er daarom geen voorwaarden om gratie te verlenen. De verzoeker hoeft niet eerst veroordeeld te zijn en hoeft ook geen schuld te erkennen. Maar aangezien het een daad is van vergeving ligt het niet voor de hand om dit te doen bij iemand die alle schuld ontkent, zoals in het geval van premier Netanyahu.
In de praktijk is echter zichtbaar dat gratie alleen wordt verleend als iemand al is veroordeeld. Er is historisch gezien één uitzondering, maar daar hadden de daders wel hun daden erkend en spijt betuigd. Door nu gratie te verlenen zou de president zich eigenlijk bemoeien met de rechtsgang en dat past eigenlijk niet bij zijn functie.
Politieke druk
Het gratieverzoek legt veel druk op president Herzog. Welke beslissing hij ook maakt, het zal leiden tot veel onrust in de Israelische maatschappij. Het kantoor van president Herzog sprak diplomatiek over een ‘uitzonderlijke stap’. En dat gebeurt in een tijd waarin de rechterlijke macht al stevig onder druk staat in Israel. Coalitiegenoten van premier Netanyahu benadrukten allemaal het belang van het gratieverzoek, juist ook vanwege de juridische hervormingen die dit kabinet heeft ingevoerd. Daarmee probeert de regering de macht van de rechters in Israel flink in te perken.
Het punt is echter dat de Israelische democratische rechtsstaat wel kwetsbaar is, onder meer vanwege het ontbreken van een grondwet. Nu kan het Israelische Hooggerechtshof nog wetten blokkeren, maar de regering Netanyahu wil die macht verder inperken. Dat zou in de praktijk betekenen dat een regering alle wetten zou kunnen doorvoeren die het wil. Het democratische aspect is daarmee gediend, maar de rechtsstaat is dan wel in gevaar.
Als president Herzog gratie zou verlenen, dan zou dat ook een gevoelige tik zijn voor de rechterlijke macht en justitie. Want de wetten van een land moeten voor iedereen gelden, ook voor een premier. Maar zo ver is het nog lang niet: in de komende weken zal er eerst nagedacht worden over dit verzoek.