Bijna een maand na de zware Iraanse aanval op Israel begin oktober, heeft de Joodse staat teruggeslagen. Afgelopen zaterdag voerde de Israelische luchtmacht precisieaanvallen uit op strategische militaire doelen, zonder daarbij zelf toestellen te verliezen. De aanval had bewust een beperkt karakter, waardoor de indruk gewekt werd dat Iran weinig schade toegebracht is. Een nadere analyse van de luchtaanvallen en de getroffen doelen maakt echter duidelijk dat Iran wel degelijk flinke klappen heeft gekregen.
Illustratie van de getroffen doelen in Iran bij de Israelische luchtaanvallen van 25 oktober (bron: ISW)
Bewust gelimiteerd
Een Israelische tegenaanval was al enkele weken in de maak. De ongekende Iraanse aanval op de Joodse staat, met bijna tweehonderd ballistische raketten, kon niet onbeantwoord blijven. Dat antwoord volgde dus zaterdag pas; de relatief lange reactietijd heeft alles te maken met de minutieuze voorbereidingen voor de aanval. Die leken de afgelopen weken al uitgelekt te zijn, tot onrust bij Israelische en Amerikaanse overheidsfunctionarissen. Desalniettemin bleek Iran volkomen machteloos te staan op het moment suprême. Hoewel het regime in Teheran beweert dat ‘vrijwel alle’ projectielen onderschept zijn, lijkt de schade aan militaire doelen beduidend te zijn.
Toen de Israelische reactie nog in de steigers stond, werd internationaal geanticipeerd op een verdere escalatie van de spanningen in het Midden-Oosten. Door sommige experts werd zelfs gevreesd dat een (zware) Israelische aanval op Iran zelfs tot een all-out war zou kunnen leiden tussen de twee gezworen vijanden – en hun bondgenoten. Ook in Teheran zelf werd ernstig rekening gehouden met een zeer zware Israelische aanval en de mogelijkheid op een oorlog. De gelimiteerde omvang van de aanval is dan ook een product van internationale (voornamelijk Amerikaanse) druk om geen nucleaire- of oliedoelen aan te vallen. De Israelische respons op de Iraanse agressie moest dan ook binnen de perken blijven, maar tegelijkertijd wel een helder signaal afgeven. Daar lijkt de Joodse staat in geslaagd te zijn.
Effectieve luchtoperatie
Bij de luchtaanval zijn zo’n honderd toestellen betrokken geweest, die zonder uitzondering heelhuids thuisgekomen zijn. Dat feit alleen al maakt dit luchtoffensief tot een groot succes. Het opereren boven vijandelijk terrein, 1600 kilometer verwijderd van het eigen luchtruim, brengt enorme risico’s met zich mee. Zo moesten gevechtsvliegtuigen vlakbij de Iraanse grens worden bijgetankt om terug te kunnen vliegen naar Israel en zouden piloten bij verlies van hun toestel neerkomen op vijandelijk grondgebied. Het slagen van de operatie zonder eigen verliezen is dan ook illustratief voor de vaardigheden van zowel vliegend- als grondpersoneel van de Israelische luchtmacht.
Die luchtmacht wist bovendien al zijn doelen te bereiken. Die doelen waren zorgvuldig en in overleg met de eigen bondgenoten uitgekozen. Grofweg zijn de getroffen doelwitten op te delen in twee categorieën: luchtverdedigingssystemen en installaties voor het vervaardigen van conventionele wapens. De luchtverdediging van Iran bleek niet in staat de Israelische luchtmacht ook maar een strobreed in de weg te leggen en is met de aanval verder verzwakt. Behoudens radarinstallaties en afweergeschut kregen ook de Russische S-300 luchtverdedigingssystemen, de meest geavanceerde waar Iran over beschikt, flinke klappen te verwerken. Om in de buurt van Iran te geraken werden eerst luchtafweerinstallaties in Syrië en Irak onder vuur genomen, waarna vervolgens de Iraanse luchtverdediging zelf aan de beurt was. Het zou de eerste van twee aanvalsgolven zijn.
De tweede golf richtte zich op de defensie-industrie van het ayatollahregime. Daarbij werden belangrijke componenten voor het vervaardigen van langeafstandswapens uitgeschakeld, zoals de mixers waarmee de brandstof voor ballistische raketten wordt geproduceerd. Geschat wordt dat de Israelische aanvallen de Iraanse militaire productieketen zes tot twaalf maanden terug heeft gezet. Minstens twintig doelen werden getroffen, verspreid over vier Iraanse provincies. Een daarvan was basis Parchin, waar volgens het VN-atoomagentschap IAEA in het verleden gewerkt is aan Iraans nucleaire programma. Het onder vuur nemen van Parchin is dan ook een duidelijk signaal vanuit Tel Aviv.
Duidelijk signaal
Israel heeft met deze aanval, hoe beperkt in omvang ze ook moge zijn, duidelijk gemaakt dat het in staat is doelwitten in Iran aan te vallen waar en wanneer het wil. Met het aanvallen van luchtafweerinstallaties die vitale economische-, nucleaire- en energiecentra moesten beschermen, heeft Israel zonder deze doelen direct onder vuur te nemen toch een kraakheldere boodschap uitgedragen. Deze doelen, die door de Amerikaanse druk voor nu onaantastbaar waren, zijn nu zeer kwetsbaar voor een volgende aanval. Bovendien is met het vernietigen van wapenproductiefaciliteiten Iran teruggeworpen in zijn vermogen om Israel aan te vallen.
Daarmee heeft Israel met een relatief beperkte operatie toch een belangrijke slag geslagen. Iran is zowel in haar defensieve als offensieve militaire capaciteiten geschaad, zonder dat er een rode lijn is overschreden. In dat opzicht zou deze militaire operatie van Israel paradoxaal genoeg weleens de-escalerend kunnen werken. Iran heeft plichtmatig wel geroepen dat het terug zal slaan, maar in de staatsmedia wordt de aanval grotendeels geminimaliseerd en als mislukking bestempeld. Dat geeft Teheran het excuus om niet te hoeven reageren.
Beduchtheid in Teheran
Achter de gebruikelijke oorlogsretoriek van het regime gaat namelijk een reële angst schuil dat het land een directe oorlog met Israel niet kan bolwerken. Gezien de forse afstand tussen de twee landen zouden met name de luchtstrijdkrachten van doorslaggevend belang zijn. Op dat front delft Iran het onderspit; het land beschikt – door jaren van embargo’s – nauwelijks over een luchtmacht. In de uitputtende oorlog met buurland Irak (1980-1988) werd de Iraanse luchtmacht bovendien gedecimeerd. De resterende vloot bestaat uit sterk verouderde Amerikaanse toestellen van voor de Islamitische Revolutie (1979) en een allegaartje van eveneens obsolete Russische vliegmachines.
Geen van deze toestellen ging de lucht in om iets te doen tegen de hypermoderne Israelische gevechtsvliegtuigen; ze zouden geen schijn van kans maken. Defensief is Iran volledig afhankelijk van surface-to-air-missile luchtverdedigingssystemen (SAMs), waarvan er nu een significant aantal op strategische plekken uitgeschakeld zijn. Offensief kan het met zijn arsenaal aan langeafstandsraketten Israel nog wel pijn doen, maar de productie van nieuwe raketten is met de aanval gehinderd. Door de aanval maken Iraanse overheidsfunctionarissen zich serieus zorgen. Het ligt dan ook niet in de lijn der verwachting dat Teheran militair gaat reageren op de Israelische aanval.