Biden en de Irandeal

IN MIDDEN-OOSTEN / Door: WEBMASTER / 16 dec 2020 IRAN JCPOA VS

Vertrekkend Amerikaans president Donald Trump heeft de lang bevochten nucleaire overeenkomst met Iran uit 2015, bekend als het Joint Comprehensive Plan for Action (JCPOA), naar de prullenbak verwezen. De overige partners in de deal, China, Frankrijk, Duitsland, Rusland en het Verenigd Koninkrijk zijn hierin niet meegegaan. Zij houden zich aan hun deel van de overeenkomst, terwijl Iran zich er al grotendeels heeft onttrokken.

Irans nucleaire faciliteit bij Natanz

Alle deelgenoten zouden het toejuichen wanneer de Verenigde Staten onder aanstaande president Joe Biden haar deelname hervat, zoals Biden aangekondigd heeft. Is dat een reële verwachting? Welke (nieuwe) voorwaarden zullen door partijen worden gesteld? In hoeverre laat Biden zich beïnvloeden door de diverse binnen- en buitenlandse spelers, zoals Biden’s aangekondigde buitenlandminister Antony Blinken en de EU? En hoe stelt Iran zich op?

Wat is bekend over Bidens positie?

Biden heeft in zijn verkiezingscampagne en voor CNN verklaard:

1. Dat hij een ‘onwankelbare toezegging’ doet om te verhinderen dat Iran (ooit?) een nucleair wapen verkrijgt.

2. Iran een geloofwaardige weg naar betere diplomatieke betrekkingen aan te bieden, indien Iran zich weer streng aan de bepalingen van de JCPOA houdt. Dit zou gevoelige kwesties als mensenrechtenschendingen, executies zoals die van de worstelaar Navid Afkari, politieke gevangenen, en vermindering van spanningen en conflicten in de regio met Amerikaanse belangen (waaronder de oorlog in Jemen).

3. Dat hij Irans destabiliserende activiteiten zal terugdringen.

Biden wil snel het pact weer honoreren. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Zijn bovengenoemde voorwaarden zouden in de praktijk (niet op papier) te veel roet in het eten gooien.

Iran’s verlanglijst

Iran juicht de Amerikaanse toenadering toe, maar stelt wel eisen. Allereerst wenst zij een beëindiging van de Amerikaanse economische boycot. Ook eist zij compensatie voor de hevige zware financiële schade die het land geleden heeft door Trump’s boycot. Die zou miljarden dollars bedragen. Zelfs als Biden met het uiteindelijke bedrag akkoord gaat, wat uiterst onwaarschijnlijk lijkt, dan zal het Congres zeker dwars gaan liggen. Iran heeft bovendien gesteld dat zij alleen akkoord gaat met voorbereidend overleg over een nieuwe deal indien de VS geen voorwaarden vooraf stelt. Alleen al deze eis maakt een hervatting van diplomatieke betrekkingen twijfelachtig. In juni 2021 vinden verre van vrije verkiezingen plaats in Iran. Misschien zal pas tegen die tijd één van de machtsblokken binnen Iran zijn politiek kapitaal op Biden durven inzetten.

Vertrouwen in Iran?

Elke overeenkomst staat of valt met vertrouwen. Welk vertrouwen geniet Iran in de naleving van het akkoord? Los van het feit dat verschillende landen wisselend denken over de betrouwbaarheid van het Iraanse regime, moet men ermee rekening houden dat Iran zijn eigen agenda heimelijk volgt, en dat de verdragspartners er bedrogen uitkomen. Critici zoals Benjamin Netanyahu trekken gauw de vergelijking met hoe nazi-Duitsland tijdens het appeasement-beleid van Neville Chamberlain tijdrekte, en intussen haar buurlanden annexeerde en een oorlog voorbereidde.

In de afgelopen jaren heeft Iran zich nauwelijks gehouden aan de overeenkomst met de overgebleven partners. Iran handelt alsof het JCPOA verleden tijd is. Zo heeft Iran tegen alle afspraken in uranium verrijkt in een mate die niet voor vreedzame kernenergie nodig is. Iran heeft aangekondigd uranium tot 5% te verrijken, in strijd met de limiet van 3,67% die het JCPOA voorschrijft. Het land heeft naar eigen zeggen de capaciteit om uranium binnenkort tot 20% te

verrijken ‘als dat nodig is’. Uranium dat met 20% of meer verrijkt is, kan met de juiste expertise tot kernwapens verwerkt worden. Om een kernwapen te maken dat daadwerkelijk tegen een vijand ingezet kan worden, is meestal uranium nodig dat voor zo’n 90% verrijkt is.

Deze expertise is uiterst zeldzaam, en Iran zal moeilijk de onlangs vermoordde wetenschapper Mohsen Fakhrizadeh kunnen vervangen in dit opzicht. Natuurlijk is volkomen onbekend wie de belangrijkste man voor het kernwapenprogramma heeft laten ombrengen, maar Iran zint op wraak, tegen Israel en de VS.

Het openlijk schenden van het JCPOA door Iran heeft Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland in januari 2020 ertoe bewogen om een klachtenprocedure zoals opgenomen in het verdrag te starten. Doel van deze procedure zou echter zijn om het verdrag te redden, een poging om Iran tot de orde te roepen, niet om verdere sancties op te leggen.

Naast de VS en Israel zien steeds meer landen zoals Albanië, Argentinië en Japan Iran als de grootste terroristische staat ter wereld, op het gebied van financieren, bewapenen, en uitlenen van expertise en personeel aan terreurorganisaties. Iran is betrokken geweest bij terroristische aanslagen in tientallen landen, en is militair aanwezig in onder meer Jemen, Libanon, Irak en Syrië. Alhoewel beëindiging van deze door Iran ontkende rol geen onderdeel van de JCPOA uitmaakt bestond wel altijd de impliciete verwachting en hoop dat Iran’s ondersteuning van terroristische organisaties als Hezbollah en Hamas hiermee zou ophouden.

Gelet op het recente verleden lijkt het onwaarschijnlijk dat Iran zijn ontkende rol hierbij zal opgeven. Handhaving van enige beperking van Iraanse steun voor terrorisme zal onmogelijk zijn, vooral zonder zware financiële sancties op te leggen die een nieuwe Irandeal juist zou versoepelen. Iran heeft bovendien het standpunt ingenomen dat hun ballistische rakettenprogramma door geen enkel verdrag beperkt wordt of mag worden. Ook dit zal een twistappel zijn bij het onderhandelen van een nieuwe Irandeal.

Waarom Iran zoveel investeert in nucleaire energie voor zogenaamd vreedzame doeleinden blijft onduidelijk, daar zij over gigantische olievoorraden beschikt en bovendien zonne-energie in overvloed heeft, en woestijnen waar grotere zonnecollectorparken kunnen worden gebouwd. Het lijkt niet alsof Iran kernenergie om ecologische redenen wil.

Een akkoord beter dan geen akkoord? Dat was president Obama’s uitgangspunt. Het kernwapenprogramma van Iran baarde Israel en Amerika zoveel zorgen, dat jarenlang een militaire aanval op het land met zo’n 85 miljoen inwoners slechts een kwestie van tijd bleek. Met het JCPOA leek Iraans nucleair onderzoek succesvol aan banden gelegd te zijn. Eén van de schrijvers van de overeenkomst wordt Biden’s nieuwe buitenlandminister: Antony Blinken, staatssecretaris op hetzelfde gebied onder Obama. Deze zal veel belang hechten aan het sluiten van een nieuwe deal.

Strenge controles op de naleving waren hierbij noodzakelijk, maar ook hier wringt de schoen. Iran zou over verborgen, niet-gerapporteerde nucleaire faciliteiten beschikken, en daarnaast is de tijd tussen een controleverzoek van de inspecteurs en de daadwerkelijk inspectie te lang. ‘Gevoelig’ materiaal wordt tijdig weggewerkt. Wellicht kunnen Frankrijk, Duitsland of Groot-Brittannië een bemiddelende rol spelen bij Biden’s toenadering.

De conclusie lijkt gerechtvaardigd dat Biden geïnteresseerd is in hervatting van de deal met Iran, maar bezwaren van partijen dusdanig sterk zijn dat de entreeprijs voor de VS te groot zal zijn.

Jack van Minden