De Volkskrant maakt excuses voor paginagrote antisemitische karikatuur

antisemitische cartoon Volkskrant

Vanmorgen plaatste De Volkskrant een paginagrote karikatuur van opiniepeiler Maurice de Hond, afgebeeld als gemeen ogende marionettenspeler. Het wekt de suggestie dat De Hond aan de touwtjes trekt bij ‘de media’ om een sinister complot te voltrekken. Terwijl velen op sociale media er snel bij zijn om hun afschuw uit te drukken over de antisemitische karikatuur, zijn er ook die de ophef niet begrijpen en de betekenis achter de beeldspraak niet herkennen. Kennis van de geschiedenis maakt het verschil tussen de twee groepen.

Oud-Kamerlid Lodewijk Asscher sprak al snel zijn afkeur uit op Twitter:

De meeste commentaren zijn afkeurend, toch zitten er ook tussen die oprecht vragen wat er mis is met de karikatuur.

De Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Klok bood zijn excuses aan. De afbeelding “roept te veel herinneringen op aan de antisemitische karikaturen uit de Nazitijd en had dus nooit gepubliceerd mogen worden”, stelt hij. Over de vraag waarom dat dus toch is gebeurd, zegt hij dat dat mogelijk te maken heeft met de leeftijd van de redacteuren die in het weekend de publicatie overzagen.

Gebrek aan historisch besef

Vermoedelijk doelt hij eerder op historisch besef als beslissende factor. Antisemitisme is in het kort te definiëren als haat en vooroordelen tegen Joden vanwege hun Joods-zijn. Om het te begrijpen is het echter nuttig om antisemitisme te zien als een aantal historisch ontstane beelden, clichés en haatdragende stereotypes over Joden. Ze worden door de tijd heen op nieuwe generaties overgedragen door ze steeds weer te hergebruiken in verschillende situaties – zo ook met de karikatuur in de Volkskrant vandaag.

Historicus Bart Wallet gebruikt hiervoor de term ‘cultureel archief’, wat inhoudt dat antisemitische stereotypen in het referentiekader van onze samenleving zijn gaan zitten. Ze zijn zo diepgeworteld, dat er ook onbewust uit geput kan worden. Deze en andere vormen van groepshaat simpelweg met z’n allen ‘vergeten’ is dan ook onmogelijk. In plaats daarvan moeten mensen in de samenleving zo veel mogelijk bewust worden van de historische lading van vijandig beeld- en taalgebruik. Met name krantenredacties spelen daar een cruciale rol in.

De archetype Jood als ‘marionettenmeester’

Het cultureel archief van Joden als marionettenmeesters begint in de tijd van de Verlichting in de 18e eeuw. Als reactie op grote maatschappelijke veranderingen, waarbij stapsgewijs een einde kwam aan wettelijke achterstelling van Joden in Europa, groeide tegelijkertijd de behoefte om Joden wederom neer te zetten als een ultieme ‘ander’: ditmaal niet op basis van religie, zoals in Middeleeuws Europa, maar door steeds een Joodse hand te zien achter ingrijpende veranderingen als gevolg van moderne bewegingen als het liberalisme, industrialisering en kapitalisme.

Het beeld is makkelijk in een karikatuur te vatten, en vond zo zijn weg naar propaganda en gedrukte media. De marionettenmeester kan worden afgebeeld als karikaturale Jood (bijvoorbeeld met een uitvergrote neus, of door een davidster op zijn voorhoofd te tekenen) of een bekend figuur die van Joodse afkomst is. 

Dat het gaat om cultureel archief wordt duidelijk door te kijken naar de evolutie van de karikatuur. De verschrikkingen van het nazisme hebben er misschien voor gezorgd dat een taboe is ontstaan rondom sommige antisemitische beelden, maar toch blijven nieuwe versies van de ‘almachtige Jood’ met z’n poppenspel de kop op duiken. Vandaag de dag wordt het cliché al te vaak toegepast op de figuur van George Soros op extremistische blogs en fora. Maar de redactionele fout van De Volkskrant vandaag laat zien dat media van de mainstream er ook niet immuun voor zijn.  

Het incident doet overigens denken aan een artikel van de NOS over dezelfde Soros, in 2018. De titel luidde ‘George Soros: invloedrijke bemoeial met tentakels ver in de wereldpolitiek’. Ook toen merkten commentaren cynisch, maar niet geheel onterecht, op dat dergelijk taalgebruik uit een nazistische publicatie had kunnen zijn.

Brede veroordeling nodig

Het probleem met de karikatuur in De Volkskrant is dan ook niet de inhoud van het bijbehorende artikel over De Hond: wat hij zegt of doet, doet niets af aan de associatie die onvermijdelijk wordt opgeroepen bij het zien van de karikatuur. De familiegeschiedenis van De Hond, wiens ouders bijna als enigen in hun familie de Holocaust ternauwernood overleefden, maakt het incident wel des te pijnlijker.

Of de tekenaar opzettelijk heeft gezinspeeld op de Joodse afkomst van De Hond is dus bijzaak. Die vraag zal vermoedelijk toch nooit beantwoord worden. Belangrijk is dat de karikatuur breed en ten stelligste veroordeeld wordt, en dat De Volkskrant onderzoekt hoe ze in de fout is gegaan. Gebeurt dat niet, dan wordt de deur opengezet voor extremisten die géén twijfel laten over hun groepshaat.