Afgelopen maandag kwam naar buiten dat Trump inzet op besprekingen met het Iraanse regime. Voor het weekend had hij nog gedreigd met enorme aanvallen op energieinstallaties als de Straat van Hormuz niet binnen 48 uur zou worden geopend, maar bij het aanbreken van de nieuwe week was de Amerikaanse president ineens honderdtachtig graden gedraaid. De aanvallen zouden met een week uitgesteld worden. Een akkoord over een einde aan de oorlog zou zelfs dichtbij zijn, zo klonk het uit de mond van Trump. Hoe realistisch is dat?
Het lijkt erop dat Trump op zoek is naar een uitweg. De oorlog heeft nadelige gevolgen voor de wereldeconomie en zijn populariteit. De vraag is of hij tot een vergelijk kan komen met de Iraanse beleidsbepalers.
Amerikaanse eisen
Over de wispelturigheid van Trump zijn inmiddels boekenkasten vol geschreven, en ook wij benoemden dit eerder deze week. Luttele weken nadat hij niets minder dan de onvoorwaardelijke capitulatie van de Islamitische Republiek Iran had geëist, wilde hij ineens een deal. Vertegenwoordigers van het Iraanse regime haastten zich om de berichtgeving over onderhandelingen naar het rijk der fabelen te verwijzen. Trump laat zich daardoor echter niet van de wijs brengen en blijft stoïcijns beweren dat een akkoord dichtbij is.
Hij kwam zelfs met een vijftienpuntenplan, met concrete afspraken om de oorlog te beëindigen. De meeste punten daarvan zien toe op het nucleaire programma van het Iraanse regime. Zo zou Teheran de enkele honderden kilo’s tellende voorraad hoogverrijkt uranium moeten overhandigen, nucleaire faciliteiten moeten ontmantelen en volledige toegang moeten verlenen aan de atoomwaakhond IEAE. Daarnaast moet er een beperking komen op het aantal ballistische raketten en het bereik ervan. Ten slotte zou de steun voor terreurgroepen moeten worden afgebouwd. In ruil daarvoor zouden de sancties tegen het land worden opgeheven.
Iraanse afwijzing
Het mullahregime, of wat daar nog van resteert, heeft dat voorstel resoluut van tafel geveegd. Trump werd bovendien belachelijk gemaakt door Iraanse officials, die hem toebeten ‘met zichzelf te onderhandelen.’ Achter de schermen is het regime echter wel degelijk bereid tot gesprekken. De Amerikaanse eisen zijn voor Teheran echter totaal onbespreekbaar, dat op zijn beurt met een eigen voorstel is gekomen. Dat omvat Amerikaanse herstelbetalingen voor de oorlogsschade, de ontruiming en sluiting van alle Amerikaanse bases in het Midden-Oosten, het erkennen van de Iraanse soevereiniteit over de Straat van Hormuz en de voortzetting van het ballistisch raketprogramma en de steun voor proxygroepen. Israel zou bovendien zijn offensief tegen Hezbollah moeten staken en samen met de VS moeten beloven in de toekomst geen aanvallen meer op Iran uit te voeren.
De Iraanse eisen zijn voor Washington dan weer volstrekt onacceptabel. Op het oog lijken beide partijen dan ook ver uit elkaar te liggen. Vanuit Teheran klinkt het officieel zelfs dat er überhaupt geen enkele intentie is om met de VS te onderhandelen. Toch lijkt het er zeer sterk op dat er achter de schermen wel degelijk indirecte gesprekken plaatsvinden via bemiddeling door Pakistan. Die gesprekken lijken nog niet heel voortvarend te gaan, wat gezien de enorme verschillen tussen de beide partijen ook niet onlogisch is. Evenwel vindt Trump dat de Iraniërs haast moeten maken en ‘serieus moeten worden voordat het te laat is.’ Volgens hem ‘smeken de Iraniërs om een deal’ maar zijn de onderhandelaars tegelijkertijd ‘vreemd.’
Exitstrategie
Het lijkt er in ieder geval op dat Trump op zoek is naar een uitweg. De oorlog is niet populair binnen de Verenigde Staten, zelfs niet binnen de eigen Republikeinse achterban. Daarnaast heeft de blokkade van de Straat van Hormuz desastreuze gevolgen voor de wereldeconomie, in het bijzonder de prijs van olie en gas. Het lijkt er ook op dat de Amerikanen zich onvoldoende hebben voorbereid op dat scenario. Mogelijk werd gedacht dat het Iraanse regime niet zo ver zou escaleren. Dat is wel gebeurd, waardoor Trump er nu alles aan doet om de prijsstijgingen van olie in te dammen en de onrust op de financiële markten te beperken.
Daarin is een patroon te zien. Bij het openen van de beursweek kiest Trump voor de-escalerende woorden en positieve geluiden over een einde aan de oorlog. Aan het einde van de week en het sluiten van de markt komt plots de spierballentaal en vliegen de ultimatums en dreigementen richting Teheran. Zo kwam op vrijdag 6 maart de eis tot onvoorwaardelijke capitulatie van de Islamitische Republiek en werd afgelopen vrijdag gedreigd met het verwoesten van energie-infrastructuur in Iran als de Straat van Hormuz niet open zou gaan. Dat ultimatum verliep, maar op maandag riep Trump triomfantelijke dat de aangekondigde aanvallen ineens met vijf dagen uitgesteld zouden worden vanwege ‘goede gesprekken.’
Déjà vu
Het is niet ondenkbaar dat Trump de eerste de beste mogelijkheid aangrijpt om zich terug te trekken uit de oorlog. Washington en Teheran zijn de onderhandelingen begonnen met ieder een eisenpakket dat voor de andere partij totaal onaanvaardbaar is. Door zeer hoog in te zetten hopen de partijen wellicht uit te komen op een aantal punten die als een overwinning kunnen worden uitgelegd aan de eigen achterban. Trump heeft er bovendien een handje van om ongeduldig te zijn als het gaat om conflictresolutie en zonder concrete afspraken een einde te maken aan oorlogen.
Zo bejubelde Trump zijn eigen twintigpuntenplan waarmee er een einde kwam aan de Gazaoorlog, maar zijn de meeste van die punten nog lang niet in zicht. Er is wel een einde aan de oorlog zelf, maar van het ontwapenen van Hamas, de-radicalisering van de samenleving en de wederopbouw van de Gazastrook is absoluut nog geen sprake. Hamas heeft de touwtjes weer stevig in handen, en de situatie lijkt te verzanden in de status quo ante bellum. Het is niet uitgesloten dat Trump straks weer met een papiertje wappert en zich op de borst slaat dat er een geweldige deal met het Iraanse regime is bereikt, waarbij de meeste afspraken op de lange baan worden geschoven en uiteindelijk in de ijskast belanden.
Mogelijke escalatie
Toch is dat nog geen uitgemaakte zaak. De druk op de Iraanse beleidsbepalers wordt wel degelijk opgevoerd. Washington heeft enkele duizenden mariniers en andere militairen naar het Midden-Oosten gestuurd, die over de capaciteiten en training beschikken om speciale operaties uit te voeren. Zij zouden mogelijk ingezet kunnen worden om het Khargeiland in te nemen, waar zich vitale infrastructuur van de Iraanse oliesector bevindt. Die bezetting zou een forse escalatie en stevig drukmiddel zijn om Teheran te bewegen tot een akkoord op minder gunstige voorwaarden. De huidige onderhandelingen vinden dan ook echt wel onder druk plaats.
De troepenopbouw kan ook een signaal zijn dat de huidige berichten over onderhandelingen een rookgordijn zijn, en de beslissing om de Straat van Hormuz met militair geweld te openen al lang en breed genomen is. In dat geval zou Trump nu handig tijd rekken, ook omdat een van de vliegdekschepen van de Amerikanen momenteel voor reparatie en onderhoud bij Cyprus aan wal ligt. Volgens NAVO-chef Mark Rutte is er ook binnen het bondgenootschap nu meer animo voor deelname aan een missie om de belangrijke zeestraat te openen.
Resumerend is het goed mogelijk dat de oorlog in Iran zijn climax nadert. Een exitstrategie die te verkopen is als een overwinning zou door Trump met beide handen worden aangegrepen. Mocht het Iraanse regime echter te halsstarrig blijven, dan is het ook echt niet uitgesloten dat de strijd verder zal intensiveren. De tijd zal het leren.