Afgelopen week verscheen in De Gelderlander een artikel over jongeren uit Arnhem, die op bezoek waren geweest in Auschwitz. Het was volgens de jongeren een indrukwekkende reis en het is natuurlijk ook van groot belang. Maar het is opvallend hoe jongeren toch vooral het gesprek willen hebben over de vraag: hoe zorg je nu echt voor ‘nooit meer’? Al snel kwam dan Gaza ter sprake. Het laat het enorme dilemma zien van onderwijs over de Holocaust.
Dilemma
Het is zeker goed om deze reis te doen, om jongeren te laten zien wat er is gebeurd in de nazivernietigingskampen. Maar als jongeren de Tweede Wereldoorlog vervolgens alleen maar gebruiken als argument om vooral over Gaza te spreken, is de boodschap dan geland?
Het laat haarscherp zien dat jongeren bezig zijn met andere vragen. Hoogleraar Holocausteducatie Marc van Berkel schreef eerder al in Trouw hierover. De Holocaust moet in het onderwijs dienen als een waarschuwing, het moet een ‘eeuwigdurende universele betekenis’ hebben. Maar hij stelde ook de vraag of de Holocaust nog wel betekenisvol kan blijven.
Want in de herdenking van de Sjoah is het Joodse slachtofferperspectief steeds belangrijker geworden. En dat stuit de jongeren tegen de borst. Zij wijzen ook op andere gruwelijke misdrijven in de wereld. De hoogleraar stelt daarom dat we ook moeten kijken naar andere genocides en geweld en de Holocaust niet de maatstaf moeten maken van alles.
Gaza
Maar toch speelt hier meer mee. Zoals Van Berkel schrijft is het mogelijk om meer universele lessen te trekken uit de geschiedenis. De jongeren willen de Holocaust ontdoen van het Joodse karakter en universeel maken en het vervolgens vooral toepassen op Gaza. Het dominante pro-Palestijnse narratief presenteert Palestijnen juist als de nieuwe slachtoffers. Het wordt bovendien gekoppeld aan sterke narratieven: namelijk dat Israel een koloniaal project is, dat probeert de oorspronkelijke bevolking uit te roeien.
We zien in de beschuldiging van Israel een krachtige vorm van instrumentalisme. Het NIOD waarschuwde hier al voor: “Anders dan alle andere concepten die verwijzen naar massaal geweld, wordt ‘genocide’, vanwege de emotionele status die het heeft als ‘de misdaad der misdaden’ en de associatie met de Holocaust gebruikt om politieke tegenstanders een hak te zetten.” en “Door de ‘verbale inflatie’ van de term genocide – het wordt steeds vaker gebruikt om verschillende vormen van slachtofferschap te duiden – brokkelt de bedoelde betekenis van het concept steeds verder in waarde af.”
Laten we duidelijk zijn: er is overduidelijk sprake van massaal geweld in de Israel-Hamas oorlog. Maar de snelheid en de gretigheid waarmee Israel is beschuldigd van genocide is toch opmerkelijk te noemen. Onze moderne tijd biedt daar ook alle mogelijkheden voor. Elke dag kijken jongeren urenlang naar sociale media, waar ze overspoeld worden met gruwelijke beelden. En die beelden waren er genoeg in de Gazastrook. Die paar uur Holocausteducatie kunnen hier helaas niet tegenop.
Herdenken
Vanuit didactisch perspectief is het helemaal te begrijpen dat we meteen de vraag stellen: wat kunnen we ervan leren? Maar het voorbeeld van deze jongeren laat toch zien dat dit maar een beperkte waarde heeft. Een medewerker van het Auschwitz-comité die mee was verzuchtte het in het artikel, dat de jongeren al snel vergelijking maakten tussen Gaza en Auschwitz. We zijn onder de indruk van de geschiedenis, maar al snel moet het over het hier en nu gaan.
De Arnhemse burgemeester Marcouch was meegegaan met de reis. Ook hij hecht grote waarde aan het mobiliseren in deze tijd. Maar goede lessen van de geschiedenis vragen toch vooral om bescheidenheid. Als we echt willen leren van de geschiedenis, dan kunnen we vooral zien dat ze zich elke keer herhaalt. Dat moet te denken geven over de waarde van dit onderwijs.
Want paradoxaal genoeg leiden de gebeurtenissen in Gaza ook weer tot veel nieuwe haat tegen Joden. Veel Joden in Nederland voelen zich op een of andere manier verbonden met Israel. In theorie is het natuurlijk mogelijk om een scheiding te maken tussen kritiek op Israel en onverdraagzaamheid tegen Joden in Nederland. Maar in de praktijk is dat toch lastig. Als we kijken naar de kritiek op Israel, dan zien we dat de kritiek vaak vermengd raakt met stereotyperingen over Joden. Als Joden in Nederland geen afstand nemen van Israel, dan krijgen ze hier ook te maken met kritiek, haat of uitsluiting.
Instrument
De grote vraag is natuurlijk: waarom zijn zoveel Nederlandse jongeren bezig met conflicten tussen Israel en de Palestijnen? Waarom identificeren jongeren zich met een conflict dat geografisch zo ver weg is en waar geen directe relatie mee is?
Het antwoord zit in de sterke instrumentalisering van deze beschuldiging van genocide aan het adres van Israel. Want de vele andere gewelddadige conflicten in de wereld lijken de jongeren veel minder uit te maken. Maar met de beelden van Gaza worden ze dag en nacht geconfronteerd, wat blijkbaar leidt tot een sterkt toe-eigening van dit conflict. Die toe-eigening lijkt via verschillende mechanismen te verlopen. Sommige jongeren voelen zich via hun islamitische geloof verbonden met de Palestijnen. Anderen voelen een afkeer van Israel, omdat het in hun ogen een Westers kolonialistisch project is. In hun ogen is Israel het zinnebeeld van de koloniale, kapitalistische macht die anderen onderdrukt. Een voorbeeld hiervan is Greta Thunberg. Als de onderdrukkende koloniale macht Israel eenmaal weg is, dan kan vrede aanbreken. Geen gerechtigheid voor de wereld zonder gerechtigheid voor de Palestijnen is een veelgehoorde slogan.
Het wordt ingewikkeld, ongemakkelijk en heel ongepast als een bezoek aan een nazivernietigingskamp wordt ingezet om dat gedachtegoed te versterken. De jongeren zien er zelfs een complot in: Israel gebruikt de Holocaustgeschiedenis om nu de misdaden tegen de Palestijnen te vergoelijken.
Wat is dan het juiste didactische antwoord hierop? Want als jongeren eenmaal geloven dat er een genocide gaande is in Gaza, dan heeft een bezoek aan de vernietigingskampen van de Tweede Wereldoorlog juist een versterkend effect op hun gedachten. Goed Holocaustonderwijs zit ook in vertragen en reflecteren. Echt op je in laten werken wat er is gebeurd, maar niet te snel conclusies trekken. Zolang jongeren de Holocaust blijven vergelijken met Gaza is er overduidelijk werk aan de winkel.