Maar liefst zes dagen lang was Israel het middelpunt van de belangstelling in Den Haag, bij het Internationaal Gerechtshof. Waar ging het precies over en wat zijn de consequenties?
Juridische oorlogsvoering
In januari speelde een andere zaak over Israel bij het Internationaal Gerechtshof, nadat Zuid-Afrika Israel beschuldigde van het overtreden van Genocideverdrag. Nu ging het om een eerdere zaak. De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties heeft eind 2022 het Internationaal Gerechtshof gevraagd een advies te geven over de status van de ‘bezette Palestijnse gebieden’. Het gaat om een advies, dat betekent dat de uitspraak van het Hof niet juridisch bindend is.
Het is opvallend hoeveel juridische zaken tegen Israel de revue hebben gepasseerd in de afgelopen weken. Het is overduidelijk onderdeel van een strategie, waarbij met behulp van het recht wordt geprobeerd Israel te isoleren en te dwingen een Palestijnse staat te accepteren. De Palestijnen maken al langer duidelijk dat zij er eenzijdig naar streven om een eigen staat te krijgen. Juridische acties passen daar goed bij.
Advies van het Internationaal Gerechtshof
Waarover moet het Hof precies advies geven? Aan het Hof zijn de volgende twee vragen gesteld. De eerste vraag is: ‘Wat zijn de juridische gevolgen van de voortdurende schending door Israel van het zelfbeschikkingsrecht van het Palestijnse volk, van de langdurige bezetting, de nederzettingen en de annexatie van het sinds 1967 bezette Palestijnse grondgebied, met inbegrip van maatregelen die tot doel hebben de demografische samenstelling, het karakter en de status van de heilige stad Jeruzalem te wijzigen, en van de goedkeuring van daarmee verband houdende discriminerende wetgeving en maatregelen?’
De tweede vraag luidt: ‘Hoe beïnvloeden het beleid en de praktijken van Israel de juridische status van de bezetting, en wat zijn de juridische gevolgen die voor alle staten en de Verenigde Naties voortvloeien uit deze status?’
Hoorzittingen
Het Internationaal Gerechtshof heeft alle lidstaten van de Verenigde Naties gevraagd om schriftelijk stukken in te dienen over deze zaak. Daarnaast biedt het Hof de mogelijkheid aan de lidstaten om mondeling hun standpunt uit te leggen. Maar liefst 52 landen en 3 internationale organisaties wilden hiervan gebruik maken. Hiervoor had het Hof zes dagen uitgetrokken. Elk partij kreeg een half uur om zijn standpunt uit te leggen. Opvallende afwezige was Israel, die ervoor gekozen had om niet mee te doen in deze zaak. Israel vindt namelijk dat het Hof zich hierover niet moet uitspreken.
De meeste bijdragen waren kritisch over Israel. Regelmatig beschuldigen landen Israel van apartheid en genocide. Hoewel de vragen zich vooral richten op Israel’s beleid op de Westelijke Jordaanoever en Oost-Jeruzalem, speelde de zaak zich natuurlijk wel degelijk af tegen de achtergrond van de oorlog tussen Hamas en Israel.
Wel of geen advies
Het Hof heeft de mogelijkheid om een advies te geven, maar het is geen verplichting. Landen zoals Fiji en Engeland stellen dat het Hof ervoor moet kiezen geen gebruik te maken van deze bevoegdheid. Normaal gesproken behandelt het Internationaal Gerechtshof zaken die spelen tussen twee landen. Daarbij geldt de regel dat beide landen moeten instemmen met het voorleggen van deze zaak bij het Hof. De uitspraak van het Hof is dan bindend.
In dit geval gaat het echter niet om een dispuut tussen twee landen, maar om een advies over rechtsvragen. Die zijn echter zodanig geformuleerd dat het alsnog lijkt te gaan om het dispuut tussen Israel en de Palestijnen. Dat is niet de bedoeling bij een advies. De resolutie waarmee de aanvraag om advies is gedaan bevat veel kritiek op Israel. Dat is terug te zien in de formulering van de vragen. Maar dat betekent dat het Hof niet gaat kijken naar de fouten van de Palestijnen.
We zagen dat ook terug in de hoorzittingen: over het bloedbad dat Hamas op 7 oktober heeft aangericht werd niet gesproken. Over het corrupte en verdeelde Palestijnse leiderschap ook niet.
Andere landen stellen echter dat het Hof wel bevoegd is om een advies te geven, omdat aan de formele vereisten voldaan is. Zij wijzen daarbij ook op een eerdere uitspraak van het Internationaal Gerechtshof uit 2004, namelijk over de veiligheidsmuur die Israel heeft gebouwd. Dit weerhield het Hof toen niet om een advies te geven, juist omdat de uitspraak niet bindend is.
Oslo-akkoorden
Een aantal landen wezen op de Oslo-akkoorden, die Israel en de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO) hebben gesloten in de jaren ‘90. In deze akkoorden hebben partijen afgesproken dat de oplossing ligt in onderhandelingen tussen de Palestijnen en Israeli’s. Die akkoorden gelden nu ook nog.
Andere partijen stelden dat er nu helemaal geen vredesproces meer is en dat een advies van het Hof dus geen kwaad kan doen. Feit blijft dat een oplossing waarbij beide partijen onderhandelen veruit het beste zou zijn. Een eenzijdig opgelegde oplossing zal hoogstwaarschijnlijk niet leiden tot het oplossen van het conflict.
Ingewikkelde kwestie
Een aantal landen stelde dat het hier gaat om een zeer ingewikkelde kwestie. Het Hof moet kijken naar tienduizenden pagina’s aan rapporten. Het gaat om zeer ingewikkelde vragen, waarbij het Hof wel de beschikking moet hebben over alle informatie. De vraag is echter hoe het Hof aan deze informatie kan komen.
De vooruitzichten zijn op dit gebied niet positief voor Israel. VN-organen en ngo’s hebben namelijk tientallen rapporten geschreven waarin Israel beschuldigd wordt van allerlei misstanden. Deze rapporten zullen onmiskenbaar een belangrijke rol gaan spelen bij de beoordeling van het Hof. Uiteindelijk zal het leiden tot een perverse cirkel, waarbij Israel niet ontkomt aan een veroordeling.
Binnen de VN is er onmiskenbaar enorm veel aandacht voor Israel. Dat leidt tot een ongelooflijke hoeveelheid resoluties en rapporten waarin Israel wordt veroordeeld. Hoe de Algemene Vergadering denkt over Israel wordt al duidelijk in de formulering van de vragen aan het Hof. Deze vragen gaan ervan uit dat Israel het internationaal recht overtreedt. Het Hof moet vooral bepalen wat hiervan de consequenties moeten zijn.
Consequenties
Veel landen stellen dat er maar een mogelijkheid is: de bezetting moet onmiddellijk tot een einde komen, zonder enige voorwaarden. Landen moet Israel hiertoe dwingen, desnoods met een boycot. Dat betekent dat Israel zich meteen moet terugtrekken uit de Westelijke Jordaanoever en Oost-Jeruzalem. Dit zou uiteraard enorme consequenties hebben voor de veiligheid van de staat Israel. Hierop wees Fiji, met een verwijzing naar het bloedbad dat Hamas op 7 oktober aanrichtte.
Uitspraak
De volgende stap is dat het Internationaal Gerechtshof een uitspraak gaat doen. Dat zal waarschijnlijk een aantal maanden duren. Er is één ding dat al bijna vast staat: dat gaat een uitspraak zijn die negatief is voor Israel.