De beelden van de oorlog in de Gazastrook blijven op je netvlies staan. Ze tonen vernietigde gebouwen, bebloede en bestofte kinderen en wanhopige vaders en moeders. Volgens de cijfers van Hamas zelf waren er medio maart meer dan 31.000 mensen om het leven gekomen. Volgens Israël waren tussen de 13.000 en 14.000 van de doden Hamasstrijders. Toch zijn het nog steeds schokkende cijfers. Zeker voor een generatie die opgegroeid is zonder oorlog.
De beelden van de oorlog brengen gedachten op gang: dit kan toch niet juist zijn, hier moet sprake zijn van onrecht. Oorlog is tragedie. Duizenden mensen komen om het leven of raken zeer ernstig gewond. En waar rook is, daar is vuur. Maar de beelden kunnen tegelijkertijd het vermogen om goede beslissingen te nemen flink vertroebelen, door de emoties die de beelden oproepen. In het geval van Israël zien we een langzaam toenemende storm van kritiek op de oorlogsvoering van Israël. Dat land zou een meedogenloos regime zijn, die een oorlog voert waarin alle mensenrechten met voeten worden getreden en die zijn weerga niet kent. De vraag is of dit klopt.
Oorlog is ellende
Laten we vooropstellen dat er sprake is van veel geweld in de Gazastrook, waarbij duizenden mensen om het leven komen en veel infrastructuur kapot is gegaan. Helaas komen er ook onschuldige burgers om het leven, die niets met Hamas te maken hebben
Bovendien maakt het Israëlische leger onmiskenbaar fouten en vergissingen. Een zeer tragische fout was het doodschieten van Israëlische gijzelaars, terwijl die nota bene een witte vlag droegen. Dit was volledig in strijd met de instructies voor soldaten.
Door de emoties raken de feiten al snel op de achtergrond. Dat geldt zeker voor oorlog. Niet voor niets is de uitdrukking dat de waarheid als eerste sneuvelt in een oorlog. Verder vernauwt oorlog de blik: Israël is bezig met het verwerken van zijn eigen trauma op 7 oktober en is verwikkeld in een oorlog. Dat biedt weinig ruimte om te kijken naar het lijden van de Palestijnen. Dat geldt net zo goed andersom voor de Palestijnen.
De taal van recht
Het recht kan helpen bij het ontrafelen van de vraag of Israël inderdaad een meedogenloze oorlog voert. Het recht ontdoet de zaak van emoties en kijkt naar de feiten. Juist in het geval van het conflict tussen Israël en de Palestijnen is dat van het allergrootste belang. Want als ergens de emoties hoog oplopen, dan is het bij dit conflict.
Na de brute aanval van Hamas op 7 oktober begon het Israëlische leger een offensief tegen Hamas. De terreurorganisatie heeft ervoor gekozen om zijn militaire infrastructuur tussen en letterlijk onder de bewoners van de Gazastrook te plaatsen. Honderden kilometers aan tunnels zijn aangelegd, om op deze manier te ontsnappen aan de aanvallen van het Israëlische leger.
De reactie die vaak volgt op geweld is simpel samen te vatten: de beide partijen moeten stoppen met geweld en zo snel mogelijk plaatsnemen aan de onderhandelingstafel. We zien dat terugkomen in de inleidende woorden van het handvest van de Verenigde Naties. Dat is geschreven vlak na de Tweede Wereldoorlog en spreekt over de “gesel van de oorlog, die tweemaal in ons leven onnoemelijk leed over de mensheid heeft bracht”. De eerste doelstelling van de VN spreekt over internationale vrede en veiligheid en het onderdrukken van daden van agressie. De tweede doelstelling is om tussen de naties vriendschappelijke betrekkingen te ontwikkelen.
Die roep om een einde aan het geweld is dus logisch. Maar volgens het Handvest van de VN is geweld wel degelijk soms toegestaan. Na alle zoete verhalen over verbroedering en vrede volgt er nu een meer praktische bepaling. Heel veelzeggend luidt dit belangrijke artikel als volgt: “Geen enkele bepaling van dit Handvest doet afbreuk aan het inherente recht tot individuele of collectieve zelfverdediging in geval van een gewapende aanval tegen een Lid van de Verenigde Naties”. Er kan op allerlei manier gekeken worden naar het barbaarse geweld van Hamas op 7 oktober. Maar het is in ieder geval duidelijk dat het een gewapende aanval was tegen Israël en dat Israël het recht heeft om zichzelf te verdedigen.
Reacties op oorlog Israël
De eerste reacties na het bloedbad van Hamas in Israël waren nog vervuld van gevoelens van sympathie voor dit land. Maar al snel kwam er kritiek op de oorlogsvoering. Hier betreden we het gebied van het humanitair oorlogsrecht. Dit recht bepaalt hoe oorlog gevoerd moet worden. Bij de toepassing van dit recht is er geen ruimte voor emotie, het gaat over een rauwe werkelijkheid. Het brengt ons terug uit onze verontwaardiging na het kijken van het journaal. De vreselijke beelden op het journaal zijn namelijk de gevolgen van een beslissing, die is gemaakt door een militair.
De beoordeling of deze beslissing juist was, kan niet achteraf gemaakt worden aan de hand van Tv-beelden. De militaire commandant moet die afweging maken, uiteraard voor de aanval begint. Het feit dat er bij een militaire aanval slachtoffers vallen betekent niet dat die aanval dan in strijd is met het humanitair oorlogsrecht. Om te bepalen of het een verkeerde beslissing was moeten we terug naar het moment van het nemen van de beslissing. De militair moet bepalen of er sprake is van een militair doel en of de “collateral damage” proportioneel is. Binnen het Israëlische leger is er een aparte afdeling met juristen, die zich bezighoudt met de implementatie van het humanitair oorlogsrecht in de dagelijkse praktijk.
Vergaande beschuldigingen
Omdat veel mensen menen dat Israël het humanitair oorlogsrecht schendt, is de stap naar oorlogsmisdrijven niet zo groot. Een land beschuldigen van oorlogsmisdrijven is echter een grote stap. In het strafrecht is het een goed gebruik om te stellen dat iemand onschuldig is, totdat het tegendeel bewezen is. Maar in de oorlog verdwijnt die gedachte al snel naar de achtergrond. Er is eigenlijk geen oorlogssituatie te bedenken waarin beschuldigingen van ernstige misdrijven niet te horen zijn. Op basis van beelden en selectieve informatie vliegen de beschuldigingen en de desinformatie in het rond.
Hoe komt dat? Waarschijnlijk speelt het mee dat mensen de beelden van de oorlog ongefilterd binnenkrijgen via social media, ondertiteld met eenzijdige interpretaties. Zonder voldoende kennis te hebben van alle onderliggende feiten en omstandigheden permitteren ze zich wel een oordeel. Ook VN-organen en ngo’s maken zich schuldig aan het beschuldigen van Israël. Juist bij beschuldigingen van zulke misdrijven moeten zij terughoudend zijn en uitleggen dat het vaststellen van deze misdrijven om zorgvuldig onderzoek vraagt. In plaats daarvan strooien zij met beschuldigingen.
Genocide-beschuldiging
Tot nu toe was Israël nog niet beschuldigd van genocide, maar door de zaak van Zuid-Afrika is daar een einde aan gekomen. Het gaat er gewelddadig aan toe in de Gazastrook en er komen veel mensen om het leven. De verleiding is dan groot om al snel grote woorden te spreken. Vanuit de optiek van Israël-critici was de beschuldiging een laatste logische stap, want van het plegen van oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de menselijkheid was Israël al eerder beschuldigd. Daarnaast had de beschuldiging een functionele component. Het was de enige manier voor Zuid-Afrika om Israël voor het Internationaal Gerechtshof te dagen. In het genocideverdrag staat namelijk een bepaling die de mogelijkheid gaf aan Zuid-Afrika om dit te doen. Beide landen hebben dit verdrag ondertekend.
Wie goed kijkt ziet verder dat de beschuldiging van Israël niet een incident is. Het is duidelijk ingebed in een bredere strategie om het recht als instrument te gebruiken om dit land internationaal te isoleren en aan te vallen. De laatste weken werd dat heel duidelijk, door de verschillende zaken bij het Internationaal Gerechtshof en de zaak over de F-35 onderdelen.
Als laatste geldt dat een beschuldiging van genocide een grote politieke component heeft. De beschuldiging zet een tegenstander in een kwaad daglicht en diskwalificeert hem. In dit geval gaat het bovendien om een beschuldiging aan het adres van de Joodse staat. Het Genocideverdrag is juist ontstaan tegen de achtergrond van de gruwelen van de Holocaust, gepleegd tegen Joden.
Genocide
Een juridisch raster kan helpen om rationeler te kijken naar de gebeurtenissen in de wereld. De beschuldiging van genocide heeft mij daarom ontzettend verbaasd. Dat vereist namelijk de intentie, de daadwerkelijke opzet, om een bepaalde bevolkingsgroep uit te willen roeien. Daarvan is niet snel sprake.
Er zijn twee mogelijkheden om deze intentie bloot te leggen. Als eerste kan het zo zijn dat er een vooropgezet plan is, dat vervolgens wordt uitgevoerd. Daarvan is geen sprake in dit geval. De tweede mogelijkheid is dat er sprake is van een patroon van gedragingen, waaruit deze intentie naar voren komt. Maar dan moeten de gedragingen zodanig zijn dat ze alleen maar kunnen wijzen op het bestaan van de intentie, dat betekent dat er geen ander motief leidend kan zijn dan het willen vernietigen. En dat is overduidelijk niet het geval.
Veel mensen wijzen op Israëlische aanvallen op woningen, ziekenhuizen, scholen en moskeeën als bewijs van genocide. Het is algemeen bekend dat Hamas zich verschuilt tussen en onder de burgers en burgerlijke instellingen in de Gazastrook. Het Israëlische leger treft daar volop wapens en munitie aan. Er is duidelijk sprake van een guerrilla-oorlog, waarbij Hamas gebruikmaakt van civiele gebouwen. Door het militaire gebruik worden deze gebouwen wel degelijk een legitiem militair doelwit, onder het humanitair oorlogsrecht. De operatie van Israël is bovendien wel degelijk gericht op Hamas. Dat blijkt uit het aantal gedode Hamasstrijders, dat zijn er volgens het leger tussen de 13.000 en 14.000.
Slachtoffers
Een manier om conflicten te vergelijken is het kijken naar het aantal burgerslachtoffers. We gaan dan uit van het totaal aantal dodelijk slachtoffers dat Hamas noemt (31.000) en het aantal gedode Hamasstrijders dat Israël noemt (13.500). Het percentage burgerslachtoffers in dit conflict is dan ongeveer 57%. Het gemiddeld aantal burgerslachtoffers bij conflicten ligt tussen de 40% en 60%, in die zin is het conflict in de Gazastrook niet afwijkend. Een geluid dat niet te horen is in de discussie.
Daarnaast laat Israël gedragingen zien die niet passen bij genocide. Zij roept burgers op om te evacueren, via miljoenen sms’jes, folders en opgenomen telefoongesprekken. Israël creëerde speciale corridors waarmee burgers naar het zuiden van de Gazastrook konden evacueren. Critici stellen dat dit niets anders is dan het gedwongen verplaatsen van de inwoners van Gaza, maar dat is echt te kort door de bocht. Israël heeft de plicht om burgers te waarschuwen. Dit gedrag wijst niet op de intentie om te vernietigen.
Verder laat Israël wel degelijk hulp toe. Aan het begin zijn er zeker uitlatingen geweest die niet goed te keuren zijn, over het onthouden van hulp aan de inwoners van Gaza. Het gedrag van Israël is duidelijk veranderd. Het laat wederom zien dat de gedragingen niet gericht zijn op genocide.
Oordeel Internationaal Gerechtshof
Een ander hardnekkig gerucht is dat het Internationaal Gerechtshof Israël veroordeeld zou hebben voor het plegen van genocide. Op 26 januari van dit jaar deed het Internationaal Gerechtshof een tussenuitspraak in de zaak die Zuid-Afrika heeft aangespannen. Sommige juristen stellen dat het Gerechtshof heeft gezegd dat het aannemelijk is dat Israël genocide pleegt. Maar dat is veel te kort door de bocht.
Een uitspraak over de beschuldiging dat Israël het Genocideverdrag schendt zal immers mogelijk nog jaren duren. Maar om het onmiddellijke gevaar van de vermeende genocide te beteugelen vroeg Zuid-Afrika om ‘voorlopige maatregelen’, die ervoor moeten zorgen dat in de tussentijd niet alsnog genocide wordt gepleegd. De door het Hof opgelegde maatregelen bestaan slechts uit het herinneren van Israël aan de verplichtingen die het heeft op grond van het Genocideverdrag.
Hét kenmerk van genocide is de overduidelijke intentie om een andere groep te vernietigen. Dat moest Zuid-Afrika aannemelijk maken. Het Gerechtshof stelt in haar voorlopige uitspraak dat deze intentie belangrijk is. Maar vervolgens lijkt het Hof bij de beoordeling hiervan alleen te kijken naar het bewijs dat Zuid-Afrika heeft aangeleverd.
Het Hof gaat niet in op de tegenbewijzen van Israël en stelt slechts dat het aannemelijk is dat de claim van Zuid-Afrika gaat over rechten die onder het Genocideverdrag vallen. Het stelt niet dat het aannemelijk is dat Israël genocide pleegt. Dat is een cruciaal onderscheid.
Het niet ingaan op deze bewijzen is extra kwalijk in het geval van een beschuldiging van genocide. Zoals eerder gesteld kan in het geval van Israël een genocidale intentie alleen worden aangenomen uit een patroon van gedragingen, dat nergens anders op kan wijzen. Het Israëlische tegenbewijs liet juist het andere perspectief zien, door te focussen op de oorlog tegen Hamas en de hulp die binnen wordt gelaten. Het niet behandelen van de tegenbewijzen is daarom in dit geval onrechtvaardig.
Hiermee draait het Hof de bewijslast om. Zuid-Afrika hoeft niet aannemelijk te maken dat alles wat Israël doet wijst op die genocidale intentie, het hoeft alleen te bewijzen dat het één van de scenario’s is. Dat onderbouwt Zuid-Afrika met een beperkte en éénzijdige selectie van de feiten.
Bredere context
In het geval van Israël horen we dat de vermeende genocide in een “bredere context” wordt geplaatst. Israëls “bezettingspolitiek” onderdrukt de Palestijnen al tientallen jaren, aldus deze interpretatie. Wat er gebeurt sinds 7 oktober is slechts een gewelddadige episode hierin.
Vervolgens zien we dat Hamas nagenoeg altijd over het hoofd wordt gezien. Alsof er geen terreurbeweging is met tienduizenden gewapende strijders, tienduizenden raketten en honderden kilometers aan tunnels. Alsof er geen 7 oktober was, waarbij duizenden terroristen Israël overrompelden. En alsof er geen vergelijkbare terreurbeweging is in het noorden, namelijk Hezbollah.
De “bezettingspolitiek” valt bovendien niet onder de juridische definitie van genocide. Die bepaalt dat slechts een beperkt aantal handelingen kunnen leiden tot genocide. Die vijf handelingen zijn allemaal gericht op lichamelijke vernietiging: 1) het doden of 2) ernstig verwonden van leden van een groep, 3) het opleggen van levensvoorwaarden die gericht zijn op lichamelijk vernietiging, 4) het nemen van maatregelen om geboorten binnen de groep te voorkomen en als laatste 5) het gewelddadig overbrengen van kinderen van de groep naar een andere groep.
De juridische definitie moet uiteindelijk leidend zijn voor het bestuderen van genocide. Wat we ook vinden van de “bezettingspolitiek van Israël”, de handelingen vallen duidelijk niet onder de vijf handelingen van genocide.
Bloedbaden
Er zijn daarnaast nog andere argumenten te noemen die laten zien dat Israël geen genocide pleegt. Als we naar het misdrijf genocide krijgen, dan roept dat een bepaald beeld op. Elk misdrijf heeft een typisch karakter. Hoewel dit uiteraard geen doorslaggevende betekenis toekomt, kan het eigene van genocide wel helpen om het af te bakenen. Een typisch kenmerk van erkende genocides is het op grote schaal opzettelijk doden van burgers die militair gezien geen bedreiging meer vormen. We zagen dat bijvoorbeeld in Srebrenica, Rwanda en in Nazi-Duitsland. Duizenden weerloze en ongewapende mensen zijn vervolgens afgevoerd en systematisch gedood. Juist dit typische element ontbreekt bij de Israëlische aanvallen.
Critici stellen dat Israël de bevolking op afstand met luchtaanvallen uitroeit, net als Syrië. Die vergelijking gaat echter mank, omdat Israël een beleid heeft van waarschuwen en evacueren. Bovendien zijn de aanvallen van Israël gericht op militaire infrastructuur van Hamas, in tegenstelling tot de bombardementen in Syrië. Dit zijn cruciale verschillen voor de beoordeling van het geweld. Dit staat nog los van de vraag of er in Syrië wel sprake was van genocide, want daarover is zeker geen overeenstemming.
Schade
De schade in de Gazastrook is groot. Maar in dit geval is het wederom goed te kijken naar de redenen voor de schade. Hamas heeft ervoor gekozen om zich te verschuilen tussen en onder de burgers. Vanuit strategisch perspectief is dat wellicht een logische keuze. Hamas heeft immers beperkte militaire mogelijkheden, in vergelijking met het Israëlische leger. Maar deze keuze is wel in strijd met één van de grondbeginselen van het humanitair oorlogsrecht, namelijk het beginsel van onderscheid. Dit stelt dat partijen onderscheid moeten maken tussen strijders en burgers.
De keuze van Hamas heeft grote consequenties. Het militaire gebruik van huizen, scholen, universiteiten en moskeeën maakt dit namelijk legitieme militaire doelwitten. De consequenties van de keuze van Hamas kunnen niet Israël voor de voeten geworpen worden. Dat gebeurt echter wel en dat was te verwachten. Het absurde is dat dit verwijt klinkt zonder de context van het militaire gebruik van de civiele infrastructuur, zonder Hamas überhaupt te benoemen. Niet alleen de letterlijke militaire infrastructuur van Hamas ligt verscholen, dat geldt figuurlijk gezien ook voor de rol van Hamas.
Verleidelijk
Het beschuldigen van Israël is verleidelijk, omdat het dit land diskwalificeert en in een kwaad daglicht stelt. Het is belangrijk om daden van Israël in perspectief te blijven zien. Het recht kan helpen om het in de juiste proporties te zien.
De beschuldiging van genocide en alle andere misdrijven heeft zijn werk al gedaan: dit stigma zal aan Israël blijven kleven. Ondertussen verdwijnt de kans op een vreedzame oplossing van het conflict steeds meer uit zicht. Allereerst omdat de nieuwe eenzijdige strategie van het beschuldigen goed blijkt te werken. Ten tweede verkleinen de beschuldigingen de kans op een oplossing: waarom zou je overleggen met een staat die oorlogsmisdrijven pleegt?
In die zin heeft Hamas een dubbelslag geslagen. In eerste instantie heeft de beweging Israël fysiek aangevallen, maar daarnaast heeft het de reputatie van de Joodse staat ernstig beschadigd. Bovendien is de rol die de beweging zelf speelt in het conflict verdwenen.