Poolse rechter eist excuses historici na ‘onnauwkeurige informatie’ in onderzoek

IN ANTISEMITISME / Door: ARON VRIELER / 11 feb 2021 ONDERZOEK POLEN

Twee prominente Poolse historici moeten hun excuses aanbieden aan een nabestaande van Edward Malinowski, een Poolse burgemeester tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zijn rol in de Jodenvervolging is kritisch tegen het licht gehouden in een boek uit 2018. Daarbij zijn de auteurs hun boekje te buiten gegaan, oordeelt een rechter nu in een civiele zaak. Joodse organisaties reageren kritisch en uiten zorgen over steeds verder afnemende vrijheid in Polen om het oorlogsverleden te onderzoeken.

De rechtszaak draait om enkele passages uit het in 2018 gepubliceerde boek Dalej jest noc, in het Engels vertaald: “Night without End: The Fate of Jews in Selected Counties of Occupied Poland”. Het in totaal 1600 pagina’s tellende boek is geredigeerd door Jan Grabowski, professor aan de Universiteit van Ottawa, en professor Barbara Engelking, directeur van de Polish Center for Holocaust Research.

Tegen hen is een rechtszaak aangespannen door Filomena Leszczynska, een 81-jarige vrouw die een nicht is van Malinowski. Haar advocaten menen dat het boek de goede naam van haar familie heeft aangetast door ‘onnauwkeurige informatie’ te verstrekken over de rol van haar oom in de Jodenvervolging. Hij zou Joden in zijn dorp Malinowo tijdens de nazibezetting alleen hebben beschermd tegen hun vervolging, en geen rol zou hebben gespeeld in de executie van enkele Joden in de nabijgelegen bossen, zoals het boek stelt.

Ook zou ten onrechte een overlevering van de Joodse Estera Siemiatycka in het boek zijn overgenomen waarin zij stelde te zijn beroofd door Malinowski. Siemiatycka, die niet meer in leven is, heeft bij eerdere gelegenheden positiever geoordeeld over Malinowski. Voor de rechter is dat een teken dat de auteurs het hardere oordeel voer Malinowski niet hadden mogen vellen.

‘Poging tot intimidatie’

De rechter heeft de onderzoekers opgedragen om publiekelijk excuses te bieden aan Leszczynska, maar ging niet mee in de eis van een schadevergoeding van omgerekend ruim €22,000. Haar advocaat neemt genoegen met het vonnis: volgens haar vooral de excuses van belang.  

Leszczynska wordt in haar zaak gesteund door de Polish League Against Defamation, een NGO die opkomt tegen het in verband brengen van Polen met het nazisme en de Holocaust. Vele critici stellen dat de organisatie sterke banden onderhoudt met de rechts-nationalistische regeringspartij PiS.

Hoewel de rechter ook noemt dat het vonnis geen ontmoedigend effect moet hebben op academisch onderzoek, denkt Engelking daar anders over. “Zonder twijfel is er sprake van een of andere poging tot intimidatie, om academici te laten zien dat sommige onderwerpen het niet waard zijn om te behandelen”, citeerde The Guardian haar.

Grabowski en Engelking laten weten “het vonnis te respecteren”, maar het er niet mee eens te zijn, en in beroep te gaan.

Zorgen om toekomst onderzoek

Joodse organisaties en instituten die zich inzetten voor de herinnering aan de Holocaust zijn bezorgd. Yad Vashem liet in een persbericht weten:

“Juridische stappen tegen onderzoekers van de Holocaust zijn onverenigbaar met geaccepteerde principes van academisch onderzoek en zijn een aanval op de inspanning om een volledig en gebalanceerd beeld te krijgen van de geschiedenis van de Holocaust, inclusief de echtheid en betrouwbaarheid van de bronnen waarop het gebaseerd is.”

Het United States Holocaust Memorial Museum uit zich ook bezorgd:

“Een oprechte confrontatie met de geschiedenis van de Holocaust is essentieel voor de gezondheid van de samenleving. Onbelemmerd onderzoek en een open publiek debat zijn noodzakelijk om de gevolgen van de Holocaust in hun volledigheid te doorgronden, en de blijvende invloed ervan te begrijpen.”

‘Holocaust-wet’

Zorgen over de vrijheid van onderzoekers in Polen zijn niet uit de lucht gegrepen: in 2018 stuitte de regering op hevige kritiek over de ‘Holocaust-wet’: een strafwet die moest verbieden om Polen, als land of als volk, enige schuld toe te wijzen voor de Holocaust. Met die wet zouden Polen tijdens de oorlog uitsluitend als slachtoffer of als held gezien mogen worden, en zou onderzoek naar de troebele realiteit van collaboratie door Polen worden verboden. Na druk van buitenlandse regeringen, waaronder de VS, werd de wet ingevoerd in het civiel recht. Kort na de invoering van de wet publiceerde CIDI een uitgebreid artikel van Holocaustonderzoeker Yehuda Bauer over het thema in onze nieuwsbrief.

De houding van niet-Joodse Polen tegenover Joden tijdens de Holocaust was in werkelijkheid, uiteraard, bijzonder gevarieerd. Terwijl sommigen hun leven riskeerden om Joden te redden, deden anderen fanatiek mee in het opzoeken en doden van Joodse landgenoten. Repressie tegen alle vormen van verzet was doorgaans harder dan in de landen in West-Europa die de nazi’s bezetten.