UNRWA in de Gazastrook: “recht op terugkeer” staat nog steeds centraal

Afgelopen week kwam het bericht naar buiten dat meerdere landen hun steun aan UNRWA hebben stopgezet, waaronder Nederland. Dit gebeurde nadat naar buiten kwam dat diverse medewerkers van UNRWA deelnamen aan de bloedige aanvallen van Hamas op 7 oktober. Het was het zoveelste incident rondom UNRWA, maar deze keer leidde het wel tot de tijdelijke stopzetting van de hulp. Hoe is UNRWA nu precies ontstaan en waarom is er zoveel kritiek op de organisatie?

Resolutie 194: terugkeer

In de jaren 1947-1949 was er oorlog in Israel. Israeli’s kennen dit als de onafhankelijkheidsoorlog, Palestijnen noemen de gebeurtenissen de Nakba (de catastrofe). Het leidde tot honderdduizenden ontheemde Palestijnen. Zij kwamen op allerlei plekken terecht, zoals op de door Jordanië geannexeerde Westelijke Jordaanoever, Libanon, Syrië en de door Egypte geannexeerde Gazastrook.

Het was in deze tijd dat de Zweedse graaf Bernadotte werd aangewezen als bemiddelaar namens de Verenigde Naties, om het conflict tussen Joden en Arabieren op te lossen. In de zomer van 1948 kwam onder zijn bemiddeling een wapenstilstand tot stand. Hij behartigde echter vooral de belangen van de Westerse landen en die maakten zich zorgen over hun betrekkingen met de Arabische landen. In september 1948 kwam hij daarom met een nieuw verdelingsplan. In dat plan zou Israel een gedeelte van het land weer moeten afstaan. Onderdeel van dit plan was ook het “recht op terugkeer” voor Palestijnse vluchtelingen.

Hoewel Bernadotte in diezelfde maand vermoord werd door leden van de Lechi-militie, bleven zijn plannen wel voortleven. Dit recht op terugkeer kwam ook terecht in de beroemde resolutie 194 van de Algemene Vergadering van de VN van november 1948. Hierin stond met zoveel woorden dat de vluchtelingen die dat willen zo snel mogelijk moeten kunnen terugkeren naar hun eigen huizen. Deze resolutie vormt eigenlijk nog steeds de basis van het gedachtegoed van UNRWA. In de resolutie wordt terugkeer overigens geen recht genoemd, tevens is de resolutie niet juridisch bindend. Het is niet zo dat Israel of andere landen verplicht zijn om hier gehoor aan te geven. Het benoemen van een recht op terugkeer naar de woningen is uniek te noemen en gebeurde niet bij andere conflicten, zoals in India/Pakistan. Dit terwijl daar miljoenen mensen ontheemd raakten.

Oprichting UNRWA

Eind 1949 volgde een nieuwe VN-resolutie, waarmee UNRWA (United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East) daadwerkelijk werd opgericht. Het gaat om resolutie 302, die aangenomen is op 8 december 1949 in de Algemene Vergadering. In de resolutie was een verwijzing opgenomen naar de paragraaf uit resolutie 194, waarin het “recht op terugkeer” stond.

In 1950 ging UNRWA effectief aan de slag. De eerste jaren dreef UNRWA vooral op Amerikaanse steun. Bij de start van UNRWA in 1950 had zij de verantwoordelijkheid voor meer dan 700.000 Palestijnse vluchtelingen. In Libanon, Syrië, Jordanië, de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook. In de meeste Arabische landen werd weinig moeite gedaan om de vluchtelingen op te nemen. Ze verbleven in een aparte vluchtelingenkampen en kregen niet de nationaliteit van het land waarin ze verbleven. De enige uitzondering hierop was Jordanië.

Geen opname

De Arabische landen zagen het opnemen van de Palestijnse vluchtelingen als verraad. Maar niet alleen de Arabische landen: de vluchtelingen zelf wilden absoluut niet opgenomen worden in de Arabische landen. Ze wilden terugkeren. Ze zagen de diensten van de UNRWA niet als een gunst, maar als een verplichting van de VN en de Westerse landen.

In de jaren daarna ontstond er steeds meer kritiek op UNRWA van Amerika. Maar toen de Amerikanen dreigden om te stoppen met UNRWA in 1958, kregen ze te maken met druk vanuit de Arabische landen. In de tussentijd veranderde tentenkampen waar de vluchtelingen woonden langzaam maar zeker in wijken met huizen. UNRWA ging zich steeds meer richten op scholing van de vluchtelingen, in de hoop dat dit het tij zou keren.

Nieuwe generaties ook vluchteling

In 1965 nam UNRWA een cruciale beslissing. Vanaf dat moment zouden ook de kinderen van vluchtelingen die na mei 1948 geboren waren de status van vluchteling krijgen, de tweede generatie. In 1982 ging dat nog verder door alle nakomelingen van de originele vluchtelingen te zien als vluchteling.

Kritiek op UNRWA

Langzaam maar zeker werd duidelijk wat de oogst was van het UNRWA-onderwijs. Juist daar kregen de kinderen te horen dat ze ooit zouden terugkeren naar de woonplaatsen van hun ouders en dat de “Zionistische bezetter” hen het land had ontnomen. De kampen bleken broeinesten te zijn van terrorisme en afkeer van Israel.

De discussie over de rol die scholen daarin spelen is niet nieuw. Al in de jaren ’60 van de vorige eeuw was er kritiek op de schoolboeken. Israel kwam er niet in voor en het geweld tegen de “bezetter” werd verheerlijkt. Israel was volgens de schoolboeken een koloniale entiteit. UNRWA-scholen voedden de kinderen op als slachtoffers met Israel als dader. Er stond grof taalgebruik in de boeken over Joden: de boeken noemden hen “leugenaars”, “geldleners” en “idioten”.

UNRWA in het heden

We maken een grote stap naar het heden, want nu ligt UNRWA opnieuw onder vuur. Ondertussen is het uitgegroeid tot een enorme organisatie. Volgens UNRWA zijn er nu 5,9 miljoen Palestijnse vluchtelingen. In de Gazastrook gaat het om 1,6 miljoen “vluchtelingen”, grofweg twee derde van de inwoners. Dit betekent niet dat alle Palestijnen die op papier vluchteling zijn ook gebruik maken van de diensten van UNRWA, maar zij zouden er wel recht op hebben.

UNRWA ziet zichzelf nog steeds als een tijdelijke organisatie en de “vluchtelingen” hebben nog steeds als doel om terug te keren. Nog steeds is UNRWA vooral gericht op scholing. Hun budget is ongelofelijk groot geworden. In 2022 ging het om 1,17 miljard, grotendeels betaald door westerse landen. Maar liefst 58 % van dat budget ging in 2022 op aan onderwijs, volgens de eigen cijfers. In 2022 was de rechtstreekse Nederlandse bijdrage aan UNRWA meer dan 21 miljoen dollar.

UNRWA in de Gazastrook

In de Gazastrook is de VN-organisatie prominent aanwezig. De UNRWA heeft 284 scholen in de Gazastrook. In totaal vallen bijna 600.000 Palestijnse leerlingen onder haar hoede, waarvan bijna de helft (294.000) in de Gazastrook. Daarmee is de UNRWA een zeer invloedrijke speler in de Gazastrook. Ook het hoofdkwartier van UNRWA bevindt zich nu in de Gazastrook. Volgens eigen zeggen werken er 10.000 mensen in de Gazastrook voor de organisatie. Daarmee is het ook een grote werkgever. In tijden van humanitaire nood, zoals nu, is het netwerk van UNRWA belangrijk om goed hulp te kunnen verlenen.

Voor Hamas is de UNRWA belangrijk, omdat ze een groot gedeelte van de kosten betaalt die normaal voor rekening zouden komen van Hamas. Die kosten kan Hamas nu gebruiken voor andere doelen. Als we naar de Gazastrook kijken, dan betekent dat meer geld voor wapens en het bouwen van tunnels. Indirect zorgen westerse landen dus voor de financiering van Hamas. Bovendien beschouwt UNRWA Hamas ook niet als een terreurorganisatie.

Diepgaande en structurele misstanden

Het feit dat Palestijnen het “recht” hebben om ooit terug te keren, stempelt nog steeds het onderwijs van de UNRWA. Nog steeds zijn er dezelfde problemen met de schoolboeken. We zien dat terugkomen in het onderwijsmateriaal dat UNRWA gebruikt, zowel van de Palestijnse Autoriteit als in eigen materiaal. In de afgelopen jaren is er een niet-aflatende stroom van rapporten naar buiten gekomen die bewijzen wat iedereen al weet. Namelijk dat het onderwijs van UNRWA zorgt voor een nieuwe generatie met dezelfde ideeën: we gaan ooit terugkeren. Waar dat toe kan leiden laten twee voorbeelden zien:

In augustus vorig jaar publiceerde David Bedein van het Center for Near East Policy Research een korte documentaire over het vluchtelingenkamp Askar. Dit kamp is gesitueerd op de Westelijke Jordaanoever. In de documentaire is er aandacht voor de rol van de UNRWA, die verantwoordelijk is voor het onderwijs in het vluchtelingenkamp. Diverse leerlingen vertellen over het onderwijs dat ze krijgen: het recht op terugkeer en de vernietiging van Israel.

In december 2023 bracht de Israelische journalist Almog Boker nieuws naar buiten van één van de gijzelaars, die op 7 oktober was ontvoerd door terroristen van Hamas. De gijzelaar verklaarde dat hij was opgesloten in de schuur van een UNRWA-docent.

Onderzoeken en uitkomsten

De rapporten en onderzoeken wijzen op een innige samenwerking tussen Hamas en UNRWA. Dat is logisch, omdat Hamas sinds 2007 alleenheerser is in de Gazastrook en samenwerkt met UNRWA. Het kan daarom geen verrassing zijn dat het gedachtegoed van Hamas terug te vinden is bij medewerkers van UNRWA. Volgens recente berichten zou ongeveer 10% van de werknemers van UNRWA in Gaza gelieerd zijn aan Hamas en andere terreurorganisaties.

Als we kijken naar de onderzoeken en rapporten die vanaf 2021 naar buiten zijn gekomen, dan zien we twee grote problemen. Als eerst blijkt dat tientallen UNRWA-docenten geweld verheerlijken op social media. En dat gaat dan alleen nog maar om docenten die dat in het openbaar doen. Daarnaast richten de rapporten zich vooral op het gebruikte schoolmateriaal. Daarin komen fundamentele problemen terug. Een korte opsomming:

• Ontkenning van Israel.
• Israel wordt consequent aangeduid als “Zionisten” of de “Zionistische bezetter”.
• Israel wordt een koloniaal project van Europa genoemd.
• Israel ontbreekt op het topografische kaartmateriaal.
• Verheerlijking van geweld.
• Nadruk op martelaarschap.
• Buitenproportioneel veel aandacht voor het recht op terugkeer.

Georg Eckert instituut

Het meest prominente rapport kwamen in 2021 naar buiten. Het ging om een onderzoek van het Georg Eckert instituut, op verzoek van de Europese Commissie. Het instituut heeft onderzoek gedaan naar tientallen schoolboeken van de Palestijnse Autoriteit (die UNRWA ook gebruikt) uit de jaren 2017-2019. Een kleine greep uit de bevindingen van het rapport:

• In de lesboeken wordt veel gesproken over “Zionisten” in plaats van over Israel. In het rapport staat over een boek: “the textbook presents Zionism as if it were a product of European colonialism in the middle of the Arab region.”
• In de lesboeken wordt de term martelaar veel gebruikt. Het rapport zegt hierover: “the naming of persons as shuhada follows an inconsistent pattern, this title being applied both to innocent victims of Israeli violence as well as to protagonists of Palestinian violence against civilians.”
• In topografische kaarten van het gebied ontbreekt bijna altijd de staat Israel. In plaats daarvan wordt het gehele gebied Palestina genoemd: “a territorially whole Palestine, as an imagined homeland, within the borders of the British mandate. This imagined territorial entity of Palestine negates the existence of the State of Israel.”
• In de lesboeken is er veel aandacht voor recht op terugkeer. Dat komt keer op keer terug: “The narrative of the right to return, frequently symbolised by the keys to the former houses of the refugees, is addressed in textbooks for nearly every subject. A typical example is given here in this excerpt from National and Social Upbringing.”
• In de lesboeken is veel aandacht voor Dalal Al-Mughrabi. Zij was de leider van een groep terroristen die in 1978 een dodelijke aanval uitvoerde op Israelische burgers. Hierbij kwamen 35 burgers om het leven, waaronder 13 kinderen. Het rapport zegt over haar: “As one of few women in the Palestinian national movement she is presented as a role model to girls and young women in particular.” Zo staat in één van de boeken: “And Dalal Al-Mughrabi who led the Deir-Yassin commando operation on the Palestinian coast in 1978, which resulted in the deaths of more than thirty Zionist soldiers, and many other women who have confronted colonialism bearing the slogan of resistance and liberation”.

De conclusie van het rapport is dat de boeken wel voldoen aan de UNESCO standaarden. Maar ook dat ze een narratief van “verzet” gebruiken in de context van het conflict tussen Israel en dat ze vijandigheid tegen Israel laten zien. Op basis van het rapport is besloten om tijdelijk de steun aan de Palestijnse Autoriteit te bevriezen, maar uiteindelijk is de hulp toch weer voortgezet. Meerdere jaren zijn er al resoluties die de inhoud van de schoolboeken veroordelen, maar het heeft nog niet geleid tot actie.

Rapporten van UN Watch en IMPACT-SE

In de afgelopen jaren zijn diverse rapporten van de ngo’s IMPACT-SE en UN Watch naar buiten gekomen:

• Een onderzoek van UN Watch uit januari 2024. Begin januari van dit jaar ontdekte UN Watch een Telegramgroep met daarin 3.000 medewerkers van UNRWA. In het rapport staan voorbeelden van terreurverheerlijking van 30 verschillende deelnemers aan deze groep. Een van de UNRWA-medewerkers schreef na 7 oktober over de terroristen: “May Allah grant them victory”. (X post)
• Een onderzoek van IMPACT-SE uit november 2023. Het onderzoek richtte zich op schoolmateriaal van UNRWA. Daarnaast ontmaskerde het rapport ook een aantal medewerkers die terreur steunden na 7 oktober en ging het in op het feit dat tientallen prominente terroristen van UNRWA-scholen komen. Een voorbeeld uit het rapport is dat de wet van Newton wordt uitgelegd aan de hand van een gemaskerde Palestijn die stenen slingert naar Israelische soldaten.
• Een onderzoek van UN Watch uit november 2023. In dit onderzoek onthulde UN Watch 20 medewerkers van UNRWA die terrorisme verheerlijken op social media. Een docent van UNRWA plaats bijvoorbeeld na het bloedbad van 7 oktober het volgende op social media: “Allah is Great, Allah is Great, reality surpasses our wildest dreams.”
• Een onderzoek van UN Watch en IMPACT-SE samen uit maart 2023. Dit onderzoek bestaat uit twee delen. In één deel worden tien docenten van UNRWA ontmaskerd, die op social media terreur verheerlijkten. Het tweede gedeelte geeft een aantal voorbeelden van lesmateriaal van UNRWA. In een lesboek van UNRWA dat gebruikt wordt op de Al-Ma’muniyya Girls’ Middle School B staat het volgende: “The Zionist Occupation gave its settlements Canaanite names to steal Palestinian history and heritage, and to falsify it.”
• Een onderzoek van IMPACT-SE uit 2022. Het onderzoek richtte zich op aanvullend schoolmateriaal van UNRWA-scholen. In een lesboek voor “social studies” moeten studenten de volgende vraag beantwoorden: “Explain the attempts of the Zionist occupation to erase the cultural heritage of Jerusalem” and its attempts “to steal and falsify the Palestinian heritage.”

De conclusie van alle onderzoeken is dat het materiaal strijdig was met VN-waarden. Het bevatte namelijk aanmoediging van terreur, jihad en martelaarschap. Verder werd Israel erin gedemoniseerd en ontkend. De onderzoeken naar de UNRWA-medewerkers laten zien dat de haat tegen Israel diep verankerd en wijdverspreid is in de VN-organisatie.