De val van het Assad-regime heeft de panelen in het Midden-Oosten opnieuw verschoven. Niemand weet hoe het nieuwe Syrische regime zich gaat gedragen, maar het is wel zeer waarschijnlijk dat de Turkse invloed op Syrië toe zal gaan nemen. Turkije steunde namelijk de rebellenbeweging HTS, de grootste rebellengroep die nu de touwtjes van Syrië in handen heeft. Een adviescommissie heeft het Israelische leger nu op het hart gedrukt om zich voor te bereiden op een mogelijk conflict met Turkije. Is dat angst zaaien of inderdaad realistisch?
Verslechterde relaties
De banden tussen Israel en Turkije waren de afgelopen jaren al verslechterd, maar de oorlog met Hamas heeft de relatie tussen de twee landen tot een dieptepunt gebracht. Hamas richtte op 7 oktober 2023 een bloedbad aan. De onvermijdelijke Israelische reactie hierop noemde Turkije al snel oorlogsmisdrijven en zelfs genocide. Die stevige retoriek begon al vanaf medio oktober 2023. Nog pijnlijker was daarbij de openlijke steun die president Erdogan uitsprak voor Hamas, de terreurbeweging die verantwoordelijk was voor het bloedbad in Israel. De Turkse leider noemde Hamas een verzetsorganisatie en stelde dat het absoluut geen terreurorganisatie is.
Nu is deze retoriek in het Midden-Oosten niet heel bijzonder. Ook Saudi-Arabië en Jordanië beschuldigen Israel van genocide. Egypte kondigde in mei 2024 aan dat het zich aan zou sluiten bij de genocidezaak die Zuid-Afrika is gestart tegen Israel, maar gebruikte nog niet het woord genocide. Ondanks de aankondiging heeft het land zich nog niet gemeld bij het hof. Maar Turkije heeft daadwerkelijk de daad bij het woord gevoegd. Het land heeft zich aangesloten bij het proces van Zuid-Afrika.
Op het gebied van genocide heeft Turkije zelf overigens een beladen verleden. Het land is immers verantwoordelijk voor de genocide op de Armeniërs. Formeel gezien is er nooit een rechter geweest die heeft bepaald dat het hier ging om genocide, maar de meeste wetenschappers zijn het hier wel over eens. Dat er nooit een rechter over heeft geoordeeld komt omdat in de tijd van de genocide (rond 1915) genocide juridisch gezien nog niet bestond. Het misdrijf is pas geformuleerd na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. Turkije ontkent zelf bij hoog en laag dat er sprake is geweest van genocide.
Economische sancties
In de afgelopen maanden heeft Erdogan het niet alleen gelaten bij retoriek. In mei 2024 kondigde de president een volledige handelsstop aan met Israel. Dat was een grote schok, aangezien er veel import is van uit Turkije. Het land staat op de vierde plek van grootste handelspartners qua import van de Joodse staat. In november vorig jaar bracht Turkije naar buiten dat het land deze ban verder aan wilde scherpen, omdat er vermoedens waren dat het verbod werd overtreden. De export naar de Palestijnse gebieden nam namelijk plotseling flink toe. Het is veelzeggend dat zelfs deze sluiproute niet oogluikend wordt toegestaan.
Gezamenlijk belang
In de afgelopen weken heeft Turkije veel kritiek gehad op Israel. Na de ineenstorting van het Assad-regime trok het Israelische leger namelijk de bufferzone in die was ingesteld tussen Israel en Syrië, op Syrisch grondgebied. Daarnaast heeft het Israelische leger bombardementen uitgevoerd in Syrië, gericht op de militaire infrastructuur van het land. Turkije houdt echter zelf al jarenlang delen van noord-Syrië bezet en heeft grote invloed gehad op de ineenstorting van het Syrische regime, door actieve steun aan rebellengroepen. Bovendien heeft het een geschiedenis van bloedige bombardementen op de Koerden. De kritiek getuigt van grote hypocrisie.
Het valt echter niet te ontkennen dat de val van het Assad-regime voor zowel Israel als Turkije voordelig is, in ieder geval op de korte termijn. Zowel Turkije als Iran hebben regionale aspiraties en de val van het pro-Iraanse regime geeft de kans aan Turkije om de invloedsfeer flink te vergroten. Het optreden van Israel tegen Iran, Syrië en Hezbollah heeft zeker bijgedragen aan de mogelijkheid om Assad-regime ten val te brengen. Een mogelijkheid die de rebellengroepen in Syrië ter hand hebben meegenomen, met de onmisbare hulp van Turkije.
Het Iraanse regime is voor Israel de absolute aartsvijand op dit moment. De val van regime in Syrië is in die zin een opsteker voor Jeruzalem, dat was immers een bondgenoot van het Iraanse regime. Hoewel Syrië militair zwak was, fungeerde het namelijk wel als doorgeefluik voor wapens aan Hezbollah. Die mogelijkheid is nu eigenlijk verdwenen. De val van het regime zorgde er verder voor dat Israel in relatieve luwte het luchtafweergeschut van Syrië kon ontmantelen. Dat biedt voor Israel meer mogelijkheden voor een eventuele aanval op Iran.
Israelische belangen
De vraag is echter of in de toekomst de Israelische en Turkse belangen ook zo blijven overlappen. De vraag is namelijk wie nu Syrië gaat leiden en hoe deze nieuwe regering zich gaat verhouden tot Israel. Uiteraard bestaan hierover terechte zorgen in Israel. De dominante rebellengroep in Syrië is Hayat Tahrir Al-Sham (HTS), een beweging met fundamentalistische en jihadistische wortels. Amerika ziet de beweging formeel nog steeds als een terreurorganisatie.
Israel heeft er vooral belang bij dat er een stabiel regime komt, dat zich niet vijandig gaat gedragen tegenover de Joodse staat. De rebellenleider Abu Mohammad al-Jolani van HTS spreekt zich op dit moment nog positief uit over de relaties met Israel. Maar tegelijkertijd moedige hij ook de terreurdaden van 7 oktober 2023 in Israel aan. Dat belooft niet veel goeds. Bovendien verwijst zijn naam naar de Golan hoogvlakten, waar hij oorspronkelijk vandaan komt en die door Israel zijn geannexeerd. De Israelische veiligheidsdiensten zijn op hun hoede en dat is zeker verstandig.
De angst bestaat dat Iran en de Sjiitische ring van proxy’s nu vervangen zou kunnen worden door Turkije met Soennitische proxy’s. Daarnaast bestaat voor Israel ook nog het risico op een heropleving van IS, die vooral in bedwang worden gehouden door de Koerdisch en Amerikaanse strijdkrachten. Die strijdkrachten vormen ook een buffer tegen de mogelijkheid van Iran om wapens te smokkelen naar Hezbollah. Chaos in Syrië biedt weer mogelijkheden voor Iran om toch Hezbollah te blijven steunen. Israel heeft echter veel minder invloed op de toekomst van Syrië. Dat verklaart ook de Israelische acties in Syrië. Het land zal moeten blijven opletten.
Turkse belangen
De retoriek van president Erdogan in de afgelopen maanden vergroot de zorgen voor Israel. In een speech in het Turkse parlement in oktober 2024 waarschuwde hij voor een oorlog tussen Israel en Turkije. Hij stelde dat land het gemunt had op Turks grondgebied en een “Greater Israel” na zou streven. Eerder had Erdogan al het belang van Jeruzalem voor moslims uitgesproken. Bij een bijeenkomst van de Organisatie voor Islamitische Samenwerking in 2022 zei hij: “Al-Quds is the cause of not only a handful of brave Muslims in Palestine, but it is the common cause of the entire Islamic world.”
Een stabiel Syrië is voor beide landen wel belangrijk. Maar beide landen hebben overduidelijk nu andere belangen. Turkije lijkt meerdere doelen na te streven. Het wil graag de miljoenen Syrische vluchtelingen weer terug laten keren haar hun vaderland. Daarnaast maakt Turkije zich al langer zorgen om de Koerdische invloed in het noordoosten van Syrië. Turkije voert zelf al decennialang een zeer bloedige oorlog tegen de Koerdische PKK-beweging, die een eigen Koerdische staat nastreeft. De Koerden in het noordoosten van Syrië hebben echter Amerika als bondgenoot en hebben een grote hand gehad in het bestrijden van het IS-kalifaat.
Daarnaast streeft Erdogan ernaar om zijn invloedssfeer uit te breiden. Het installeren van een soennitisch pro-Turks bewind in Syrië is topprioriteit. Turkije heeft al aangegeven dat het opsplitsen van Syrië geen optie is en ze desnoods militair zullen ingrijpen. Het idee dat er een Koerdische staat aan hun grens zou ontstaan is onacceptabel voor Erdogan.
Ironisch genoeg heeft Israel wel veel sympathie voor de Koerden. De Israelische minister van Buitenlandse Zaken noemde hen “natuurlijke bondgenoten”. In die zin is de situatie van de landen eigenlijk gespiegeld. Turkije heeft veel sympathie voor de Palestijnen, die volgens Turkije onderdrukt worden door Israel. Maar andersom onderdrukt Turkije zelf de Koerdische aspiraties voor een eigen staat en ontstaat er in Israel sympathie voor de Koerden.
Concrete dreiging
Voorlopig lijkt er nog geen concrete bedreiging te zijn voor Israel vanuit Turkse kant. Gezien de gezamenlijke belangen en bondgenoten (Amerika) ligt een directe militaire confrontatie niet voor de hand in de nabije toekomst. Maar de retoriek en de handelsoorlog van Turkije baren wel zorgen. Dat geldt ook voor de aspiraties van de semi-dictator Erdogan. Een indirecte confrontatie tussen Israel en Turkije via Syrië lijkt zeker niet uitgesloten. Dat geldt ook voor de mogelijkheid dat er in Syrië een regime aan de macht komt dat gevaarlijk blijkt te zijn voor Israel. Het is dus goed dat Israel de vinger aan de pols blijft houden en zich voorbereidt op alle scenario’s. Zoals de adviescommissie voorstelt bestaat dat in ieder geval uit versterking van de grenzen met Syrië en Jordanië.