Herman Tjeenk Willink geldt als bruggenbouwer, maar in zijn Gaza-opinie maakt hij dit ene conflict tot lakmoesproef voor onze rechtsorde. Dat is selectief en zet emotie boven consequentie: we grijpen niet in bij talloze andere oorlogen, maar hier zou ineens ons “laatste restje gezag” op het spel staan. Wie met woorden als “genocide” en “medeplichtigheid” werkt, moet juridisch precies zijn.
Rechtsorde
Om maar te beginnen met die rechtsorde: het is natuurlijk een illusie om te denken dat wij als het westen die orde bewaken. We hebben discutabele interventies op ons conto (Irak, Afghanistan), terwijl we niet ingrepen bij veel andere conflicten (Soedan, Syrië, Ethiopië). Het denken dat de rest van de wereld wel een goed moreel kompas heeft is misschien nog wel kortzichtiger: hetzelfde Zuid-Afrika dat Israel voor de rechter sleept heeft goede banden met Rusland en Iran. Die hypocrisie is dus mondiaal.
Zijn opvatting is dat het laatste restje westers gezag op het spel staat. Maar dat lijkt vooral een retorische strategie te zijn om mensen in actie te krijgen. De emotie neemt dan al snel de overhand. Dat bewijst Tjeenk Willink zelf. Hij vermengt namelijk de plicht om genocide te voorkomen met het als land actief medeplichtig zijn aan genocide. Hij stelt dat Nederland zich schuldig zou maken aan het laatste, maar daar is geen sprake van. Het gaat in de Nederlandse politieke context om de plicht om maatregelen te nemen, bij een risico op genocide. Een jurist mag hierop worden aangesproken.
Genocide
De auteur stelt dat Israel zelf genocide pleegt en getto’s inricht. Dat zijn stevige kwalificaties. Die toon is wel te begrijpen, door de vele berichten over wat er in de Gazastrook gebeurt. Bovendien slaat de huidige Israelische regering ook regelmatig een zeer heftige toon aan: hoe meer kritiek, hoe harder de koers. De verwoesting in de Gazastrook is groot. Maar toch kan een beoordeling van dit geweld niet zonder een aantal fundamentele feiten.
Het is de terreurbeweging Hamas die op 7 oktober 2023 dit geweld ontketend heeft. Het is dezelfde terreurbeweging die nog steeds de strijd voert tegen Israel. De beweging heeft de Gazastrook jarenlang voorbereid op deze militaire confrontatie, door de aanleg van een uitgebreide militaire infrastructuur. Door de bewuste vermenging van militaire en civiele infrastructuur is het onderscheid diffuus geworden, met enorme consequenties voor burgers.
Deze beweging houdt nog steeds tientallen gijzelaars vast. Hamas gebruikt deze onschuldige burgers als onderhandelingsmateriaal. We kunnen en moeten kritiek hebben op de keuzes van Israel, maar de primaire schuld blijft natuurlijk altijd liggen bij de terreurbeweging. Hamas weigert categorisch om naar buiten te brengen hoeveel militanten om het leven zijn gekomen. Daarnaast schermde het maandenlang met onjuiste feiten, namelijk dat 70% van de slachtoffers vrouwen en kinderen zouden zijn. Later is het geruisloos aangepast.
Appels en peren
Kortom: je kunt de Israelische regering verwijten maken. Maar het is oneerlijk om een heel land moreel te veroordelen. Het land is verwikkeld in een zeer ingewikkelde strijd tegen een terreurbeweging. Israel is gebrekkig en feilbaar en maakt grote en kleine fouten, zoals in elke oorlog gebeurt. Het menselijk leed in de Gazastrook is immens. Maar de intentie is toch echt om Hamas uit te schakelen. Binnen de Israelische bevolking is ook oorlogsmoeheid te zien en spelen er vragen over het geweld. We maken toch ook niet dezelfde verwijten aan de Palestijnen, die eerder voor Hamas hebben gekozen? Zij worden voortdurend collectief als slachtoffer gezien en de Israeli’s als daders. Maar de praktijk is een stuk weerbarstiger.
Moreel kompas
Tjeenk Willink prijst in navolging van Kaag het morele kompas steeds van de Rode Lijn-demonstranten. Maar dat is vooral zijn eigen morele kompas en het kompas van een gedeelte van Nederland. Er zijn miljoenen andere burgers die toch echt anders oordelen over de oorlog in Gaza. Democratie is het gesprek hebben met elkaar over deze verschillen. Of meent hij dat het morele kompas van anders soms niet goed afgesteld is? Dat is een onterechte versmalling van het democratische gesprek.
Het had Tjeenk Willink gesierd om zijn oor ook eens te luisteren te leggen bij andere ambtenaren, die niet protesteren. Wat drijft hen? In plaats daarvan is het weer een frontale aanval op het morele kompas van mensen die Israel wel willen steunen. Dat is een gemiste kans voor een verbinder.