Het gaat de ayatollahs niet voor de wind. Het regime kampt met water- en energietekorten, demonstrerende burgers en omvallende bondgenoten. Zoals gewoonlijk slaan de mullahs wild om zich heen en worden de protesten hard de kop in gedrukt. Overheidstroepen schieten met scherp op betogers, waarbij al tientallen doden vielen. Tegelijkertijd zag leider Ali Khamenei een bondgenoot wegvallen in de persoon van Maduro, die bij een spectaculaire militaire operatie door de Amerikanen werd gearresteerd. Doorstaat het Iraanse regime deze storm?
Ayatollah Ali Khamenei heeft het lastig. Na Assad is ook Maduro weggevallen, Hamas en Hezbollah zijn ernstig verzwakt, een nieuwe oorlog met Israel en de VS dreigt en het Iraanse volk komt massaal in opstand. De kaarten hebben voor de mullahs weleens beter gelegen.
Gehaat regime
Het regime in Teheran verkeert al langer in zwaar weer. Veel Iraniërs zijn de grillen van het streng islamitische leiderschap al langer beu, waardoor demonstraties vaker voorkomen. In 2022 braken enorme protesten uit tegen het regime nadat studente Mahsa Amini werd doodgeslagen door politieagenten omdat ze haar hoofddoek verkeerd zou hebben gedragen. Deze women, life, freedom demonstraties hielden wekenlang aan, maar werden bruut neergeslagen. Iraanse ordetroepen schoten honderden burgers dood, duizenden anderen raakten gewond of werden opgepakt.
In de jaren daarvoor waren er ook al geregeld protesten en stakingen. De heftigste waren zonder twijfel die van november 2019, toen massale demonstraties tegen het regime uitliepen op een bloedbad. 1500 demonstranten werden daarbij gedood door de troepen van het mullahbewind. Het overgrote merendeel van de Iraniërs wil af van de ayatollahs. In 2023 wilde al 81% van de bevolking een einde aan de Islamitische Republiek. Een jaar later was dat toegenomen tot 89%. Het regime kan enkel en alleen middels brute repressie overeind blijven.
Dat geldt ook nu weer. Demonstranten worden hard aangepakt door politie, gardisten en de paramilitaire Basij. Het hardhandige overheidsoptreden leidde al tot tientallen doden. Donald Trump had via social media gedreigd met Amerikaanse interventie in het geval dat er met scherp geschoten zou worden op betogers, maar dat heeft het islamitische regime er niet van weerhouden om het vuur te openen. De mullahs hebben juist als door een adder gebeten gereageerd op de woorden van Trump en dreigden Amerikaanse bases en troepen in de regio aan te vallen indien Washington intervenieert. `
Nieuwe oorlog aan de horizon
Wat zo’n Amerikaanse interventie betreft spelen niet alleen de protesten en de brute reactie van het regime daarop mee. Ook het nucleaire- en ballistische raketprogramma blijft reden tot zorg. In de twaalfdaagse oorlog met de Verenigde Staten en Israel kregen de nucleaire aspiraties van het regime flinke klappen te verwerken. De Israelische luchtmacht richtte zich op het uitschakelen van nucleaire wetenschappers, Amerikaanse toestellen bombardeerden ondergrondse faciliteiten. Volgens Washington werden die volledig vernietigd, maar het is onwaarschijnlijk dat het nucleaire programma van Teheran inderdaad totaal verwoest is.
Een deel van de voorraad verrijkt uranium lijkt in elk geval de aanvallen te hebben overleefd. Bovendien heeft het mullahregime er geen misverstand over laten bestaan dat het geenszins van plan is zijn nucleaire ambities op te geven. Het werkt openlijk aan het herstellen van zijn kernprogramma. Gezien de sterk religieus-ideologisch verankerde vernietigingswens die het regime koestert ten aanzien van Israel en de VS is dat ook niet verrassend. Daarom lijkt een nieuwe oorlog tussen de westerse bondgenoten en het Iraanse regime een kwestie van tijd.
Iraanse raketten
Daarover lijkt in Teheran, Washington en Jeruzalem consensus te bestaan. Trump en Netanyahu staan in de startblokken om opnieuw tot militaire actie over te gaan om het kernprogramma van het Iraanse regime te vernietigen. De mullahs gaan er op hun beurt ook van uit dat het niet de vraag is of, maar wanneer het weer tot een oorlog komt. Volgens de beleidsbepalers is er überhaupt geen sprake van een wapenstilstand, maar slechts van een tijdelijke beëindiging van vijandelijkheden. Het Iraanse regime blaast daarbij bovendien hoog van de toren; de vorige keer zou het land zich nog hebben ingehouden en verouderde raketten hebben gebruikt, maar bij een volgend treffen zouden hypermoderne raketten de Joodse staat veel pijn doen.
Het regime beweert in elk geval helemaal klaar te zijn voor een nieuwe confrontatie met zijn gezworen vijanden. Intern zou het regime alle voorbereidingen hebben getroffen voor een hervatting van de oorlog. Volgens het Institute for the Study of War (ISW) richt het regime zich voornamelijk op het herstellen en aanvullen van hun ballistisch arsenaal, waarbij de snelheid waarmee dat gepaard gaat zorgen baart bij Israel. Het Iraanse regime weet via omwegen nog altijd aan onderdelen en brandstofmixers te komen waarmee het nieuwe raketten kan produceren.
De ballistische raketten van Iran blijven een serieuze bedreiging voor Israel.
Kopzorgen in Teheran
Momenteel heeft het regime echter meer aan het hoofd dan alleen oorlog. Binnen de eigen landsgrenzen zijn de problemen niet te overzien. Ironisch genoeg is de obsessie van het regime met de vernietiging van Israel daar deels debet aan. De geestelijken geven de voorkeur aan het bouwen van wapens boven het dragen van zorg voor zijn eigen bevolking. De economie is door de enorme militaire uitgaven en jaren van sancties een ramp en de inflatie torenhoog, een van de hoofdoorzaken van de massale protesten. Het land kampt daarnaast met enorme problemen rondom drinkwater en de elektriciteitsvoorziening.
De protesten begonnen hoofdzakelijk vanwege de instorting van de rial (de Iraanse munt) en de hyperinflatie, maar houden nu al bijna twee weken aan en zijn inmiddels omgeslagen in een regelrechte roep om het einde van het regime. Daarbij werd ook weer de slogan ‘Noch Gaza, noch Libanon, ik geef mijn leven voor Iran’ van stal gehaald, tekenend voor de kloof tussen de Iraanse bevolking en overheid. Waar de ayatollahs blijven volharden in hun droom om de Joodse staat te vernietigen met behulp van Hamas en Hezbollah, geven de Iraniërs hier geen stuiver voor. Zij willen een gevulde koelkast en een functionerend land.
Van Caracas tot Teheran
Het mullahbewind maakt zich ernstige zorgen over de situatie. Volgens ingewijden verkeert het regime ‘in overlevingsmodus.’ Opperste leider Ali Khamenei zou zelfs een rampenplan hebben voorbereid in het geval zijn regime om zou vallen. De ayatollah zou in dat geval vluchten naar Moskou, waar bondgenoot Poetin eerder al voormalig Syrisch dictator Bashar Al Assad ontving nadat hij de controle over Damascus verloor. In Teheran is de onrust bijzonder groot, nu ook de doorgaans loyale marktkoopmannen zich hebben aangesloten bij de protesten. Hard politieoptreden heeft de demonstraties voorlopig nog niet de kop kunnen indrukken.
Daarnaast heeft het spectaculaire Amerikaanse optreden in Venezuela voor angst en beven bij de ayatollah gezorgd. In Caracas werd dictator Nicolas Maduro gearresteerd door Amerikaanse troepen, die met een verrassingsaanval binnen enkele uren de leider van het Zuid-Amerikaanse land in Amerikaanse hechtenis wisten te nemen. Behoudens een knap staaltje operationele krijgskunst was ook het strategische signaal niet te onderschatten: geen enkele dictator is veilig. Die boodschap is hard aangekomen in Teheran, waar de geestelijken zich ernstig zorgen maken. De val van Maduro betekent bovendien een klap voor de strategische belangen van het Iraanse regime, dat een bondgenoot in de achtertuin van de Verenigde Staten verliest.
De Venezolaanse dictator Maduro onderhield nauwe banden met het Iraanse regime.
Begin van het einde?
De grote vraag is nu of het regime inderdaad op zijn laatste benen loopt. Sommige analisten achten de kans inderdaad reëel dat dit het einde betekent voor het islamitische regime dat Iran al bijna vijftig jaar in zijn greep houdt. Toch is het maar zeer de vraag of het mullahbewind inderdaad zal vallen. Er moet voorzichtigheid worden betracht met wensdenken. De onvrede is inderdaad groot, maar de middelen om de protesten de kop in te drukken zijn nog lang niet uitgeput. Bovendien hoeven de Iraniërs waarschijnlijk voorlopig nog niet te rekenen op hulp van buitenaf. Trump geldt als bijzonder terughoudend als het gaat om regime change. De flamboyante president ziet dat als een recept voor meer chaos en onzekerheid voor Amerikaanse belangen. Ook in Venezuela heeft hij de partij van Maduro in het zadel laten zitten.
Grote protesten in Iran en de roep om de val van de Islamitische Republiek zijn niet nieuw. Bij eerdere demonstraties klonk dit geluid ook, maar van een instorting van het gezag kwam het nooit. Het lijkt erop dat het regime voorlopig nog terughoudend is met het neerslaan van de protesten, maar daar kan verandering in komen. Bovendien lijkt er nog geen organisatie te bestaan onder de demonstrerende burgers en hebben betogers uiteenlopende belangen. Bij de vorige geslaagde staatsgreep was dat wel het geval. Toen was Ruhollah Khomeini het boegbeeld van de protesten tegen de Shah. Bovendien was de Shah toen zelf niet bereid om massaal burgers dood te schieten om in het zadel te blijven. Het huidige regime heeft meermaals bewezen dat wel te zijn. De wereld is echter onvoorspelbaar. Zonder glazen bol is het simpelweg onmogelijk te zeggen of de huidige protesten de nagel aan de doodskist zijn voor het brute islamitische regime.