Na twaalf dagen oorlog tussen Israel en de Islamitische Republiek Iran is onder Amerikaanse druk een wapenstilstand in werking getreden. In de afgelopen twee weken was Israel zeer dominant in het conflict en kreeg het veel grotere Iran harde klappen. Al in de eerste uren verloor het een aantal van zijn belangrijkste kernwetenschappers, werd vrijwel de gehele legertop uitgeschakeld en gingen diverse militaire en nucleaire bases de lucht in. Als kers op de taart werd ook het onaantastbaar geachte nucleaire complex bij Fordow zwaar geraakt, nota bene door de Verenigde Staten. Hoe kon Iran zo onder de voet worden gelopen?
Sinds 1979 voert Iran al een schaduwoorlog met Israel. Na bijna een halve eeuw heeft de Joodse staat teruggeslagen.
Vernietigingswens
Wanneer Iran in 1979 met de Islamitische Revolutie verandert in een theocratische dictatuur, wordt het binnenlands beleid gestoeld op de sharia. Daarnaast wordt ook het buitenlandbeleid ingrijpend gewijzigd. Centraal komt daarin de verspreiding van de Islamitische Revolutie en de vernietiging van de Verenigde Staten en Israel te staan. De ayatollahs benadrukken daarbij ook dat dit niet slechts loze woorden zijn, maar staand beleid dat vitaal is voor de overwinning van de islam. Binnen de sjiitische eschatologie staat de wederkomst van de Mahdi centraal, die de eindtijd zal inluiden. Volgens de radicale opvattingen van de Iraanse mullahs is de totale vernietiging van Israel een voorwaarde om “de weg vrij te maken” voor rechtvaardigheid, waarmee men de komst van de Mahdi bespoedigt.
Het Iraanse regime streeft naar de totale vernietiging van Israel en begeeft zich daarmee op het hoogste niveau van militair-strategische doelen. Israel opereerde in deze confrontatie op niveau vijf.
Met die doelstelling begeeft het Iraanse regime zich binnen het militair-strategische domein op het allerhoogste niveau (6/6), doordat het een beslissende overwinning wenst te behalen. De beleidsbepalers in Teheran hebben daarvoor een doctrine ontwikkeld die berust op drie centrale pijlers. De eerste is de ring van vuur, of as van verzet, waarmee Israel omsingeld moest worden door proxygroeperingen die enerzijds actief schade kunnen aanrichten binnen Israel en anderzijds als een voorwaartse verdedigingslinie moesten dienen ter afschrikking mocht Israel zelf de aanval op Iran willen openen.
De tweede pijler is het ballistisch raketprogramma, waar enerzijds een afschrikwekkende werking van moest uitgaan en waarmee anderzijds op het geschikte moment dood en verderf moest worden gezaaid binnen Israel. De derde en laatste pijler is het nucleaire programma, dat de ultieme vorm van afschrikking moest vormen. Op het moment dat de tijd rijp zou zijn voor de definitieve vernietiging van Israel, zou een kernwapen de klus kunnen klaren. Teneinde de ontwikkeling daarvan verrijkte het regime uranium tot ver boven het niveau waarmee civiele doeleinden kunnen worden nagestreefd. Op verschillende locaties in Iran werd gewerkt aan de voorwaarden voor het maken van een kernwapen.
Preventieve aanval
Israel heeft besloten dat moment niet af te wachten. Op vrijdag 13 juni wist de Israelische luchtmacht zo’n honderd doelen in Iran aan te vallen, waarbij zeker twintig kopstukken binnen de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC) werden gedood. Ook nucleaire installaties en – wetenschappers waren doelwit bij de operatie waarbij ongeveer tweehonderd vliegtuigen betrokken waren. Geen toestel ging daarbij verloren. De Iraanse luchtafweer en luchtmacht bleken niet enkel ineffectief, maar virtueel non-existent. De enige manier om iets terug te doen, was door raketten af te vuren op Israelische steden. Onder andere Tel Aviv en Haifa werden hard geraakt, bijna dertig mensen vonden de dood.
Israel wist volledige luchtdominantie te bereiken, een ongekende prestatie in moderne oorlogsvoering tussen statelijke actoren.
De vraag rijst hoe het kan dat Iran, dat zich al sinds 1979 aan het voorbereiden is op oorlog met Israel, totaal onmachtig blijkt in het verdedigen van zijn eigen grondgebied. Israelische toestellen konden naar hartenlust boven Teheran vliegen zonder ook maar een krasje op te lopen. Daarmee bereikte Israel het hoogste niveau van luchtdominantie (4/4), iets wat in de geschiedenis van oorlogsvoering slechts zelden is voorgekomen. Een van de weinige voorbeelden uit het verleden betrof ook al Israel, toen het in de Zesdaagse Oorlog van 1967 totale luchtdominantie wist te verwerven. In near-peer of peer-to-peer conflicten (een militaire confrontatie tussen staten die qua militaire of technologische macht vergelijkbaar zijn, dus geen asymmetrische conflicten zoals met guerrillagroepen of terreurbewegingen) is het enige andere voorbeeld de Verenigde Staten tegen Irak, bij de Golfoorlog van 1991.
In bijvoorbeeld de Russische invasie van Oekraïne is het de Russen na drie jaar nog altijd niet gelukt om ook maar luchtoverwicht te behalen, laat staan luchtdominantie. Dat is exemplarisch voor moderne oorlogsvoering waar statelijke actoren de strijdende partijen vormen. Door zeer geavanceerde luchtafweer met hypermoderne systemen is het tegenwoordig zo goed als onmogelijk om totale superioriteit in de lucht te bereiken in dit soort conflicten. Dat dit Iran wel is overkomen, is behoorlijk beschamend voor dat land, zeker als men zich realiseert dat het land zich al decennialang heeft voorbereid op oorlog.
The sky is the limit
Het is ook niet alsof de Iraanse luchtafweer sterk verouderd was, integendeel. Iran had daarvoor bij bondgenoot Rusland aangeklopt, waarvan het de zeer geavanceerde S-300 en S-400 luchtdoelsystemen had gekregen. Andersom levert de Islamitische Republiek drones en raketten aan Poetin, waarmee hij naar willekeur Oekraïense steden bombardeert. Op papier had Iran over een prima functionerende luchtafweer moeten beschikken. Israel gooide echter maanden geleden al roet in het eten. In reactie op een Iraanse rakettenregen wist de Israelische luchtmacht in een operatie met chirurgische precisie radarsystemen, afweergeschut en de S-300 en S-400 luchtdoelsystemen uit te schakelen.
Met die shaping operation werd de voorwaarde gelegd voor een toekomstig luchtoffensief en was het Iraanse luchtruim vrijwel onverdedigbaar geworden. De luchtmacht van Iran is namelijk wel sterk verouderd. Het land beschikt – door jaren van sancties en wapenembargo’s – nauwelijks over een functionerende luchtmacht. In de uitputtende oorlog met buurland Irak (1980-1988) werd de Iraanse luchtmacht bovendien gedecimeerd. De resterende vloot bestaat uit sterk verouderde Amerikaanse toestellen van voor de Islamitische Revolutie (1979) en een allegaartje van eveneens obsolete Russische vliegmachines. Van deze toestellen is er dan ook niet een opgestegen om de Israelische luchtmacht te verhinderen. In een luchtgevecht zouden de gedateerde jachtvliegtuigen werkelijk geen schijn van kans maken.
Jihadcoup als kantelpunt
Dat overwicht in het Iraanse luchtruim een haalbare kaart was geworden, is echter nog niet genoeg om het daverende succes van deze oorlog te verklaren. Daarvoor is de afstand tussen Israel en Iran te groot. De gevechtsvliegtuigen van de Israelische luchtmacht hebben een actieradius van zo’n 2.000 kilometer. Teheran en terug is al zo’n 3.000 kilometer, wat betekent dat er bijgetankt moet worden in de lucht. Tankvliegtuigen zijn zwaar, log en relatief langzaam. Daarmee zijn ze een makkelijke prooi voor zelfs verouderde luchtafweersystemen in tussenliggende landen. Zolang het Assadregime – bondgenoot van Iran – in Damascus zetelde, was een dergelijk offensief dan ook uitgesloten.
Dankzij de vrije doortocht boven Syrië werd deze operatie mogelijk, nu de gevechtsvliegtuigen onderweg van brandstof konden worden voorzien.
In december vorig jaar veranderde echter alles, toen de rebellen van de streng islamistische groepering Hayat Tahrir Al-Sham (HTS) Assad wisten te verjagen. Hoewel HTS van bedenkelijk allooi is en minderheden hun leven niet zeker zijn in Syrië, was de coup voor Israel geopolitiek koren op de molen. Niet dat de HTS-islamisten Joden nou zo hoog in het vaandel hebben staan, integendeel, maar momenteel hebben de jihadisten een nog grotere hekel aan Iran vanwege zijn steun aan dictator Assad. De nieuwe machthebbers in Damascus zien dan ook geen enkele aanleiding om de ayatollahs te helpen en Israelische toestellen uit de lucht te schieten. Overigens, ook als die wil er wel was, zou dat niet mogelijk zijn. Israel heeft tenslotte vrijwel al het (zwaar) militair materieel in Syrië kapotgeschoten in het machtsvacuüm.
Escalatie
Daarmee was het laatste puzzelstukje gelegd voor een onbelemmerde aanvliegroute van Israel naar Iran, nu de afstand tot Teheran goeddeels gehalveerd werd. Israelische F-15’s en F-35’s waanden zich boven Iran als een kind in een snoepwinkel en hadden de doelwitten voor het uitkiezen. Had Israel zich in oktober 2024 nog beperkt tot militaire doelwitten (de luchtafweer), nu viel het ook regime-, energie- en nucleaire doelen aan. Dat was een enorme escalatie ten opzichte van eerder, maar past wel binnen de strategische doelstelling van Israel: het voorkomen van een nucleair Iran. Daarmee begeeft de Joodse staat zich ook op een lager strategisch niveau (5/6) dan vijand Iran.
Israelische gevechtsvliegtuigen konden ongehinderd opereren boven Teheran, een ongekende prestatie.
Die doelstelling lijkt op het eerste gezicht, met een slag om de arm, behaald te zijn. De eigen luchtmacht wist een aanzienlijk aantal kernwetenschappers uit te schakelen en de meeste nucleaire faciliteiten zwaar te beschadigen. Op zondag 22 juni mengden de Verenigde Staten zich in het conflict en bombardeerden zij de nucleaire bases bij Fordow, Natanz en Isfahan. Met name die eerste faciliteit werd als het kroonjuweel van Teherans nucleaire programma gezien en werd door zijn ligging diep onder de grond als onaantastbaar beschouwd. Zware GBU-57/MOP-bommen maakten een eind aan die illusie.
Vinger om de pols
Er kan met zekerheid vastgesteld worden dat Iran in een conventionele oorlog geen partij is voor de militaire macht van Israel en de Verenigde Staten. Het regime in Teheran is vernederd, gekleineerd door de zeer gevoelige tikken die zijn gezworen vijanden hebben uitgedeeld. Volgens Trump zijn de kernfaciliteiten – en daarmee de nucleaire aspiraties – van Iran totaal vernietigd. Die conclusie trok de Amerikaanse president al heel snel. Het is echter onmogelijk om op zo’n korte termijn met zekerheid te zeggen dat de faciliteiten inderdaad volledig verwoest zijn. Een serieuze battle damage assessment duurt in dit geval wel even.
Volgens de VN-atoomwaakhond IAEA is er een reëel kans dat Fordow, in het bijzonder de gevoelige centrifuges, zeer zware schade heeft opgelopen. Het is echter onmogelijk om dat met zekerheid vast te stellen. De inschatting is dat het Iraanse kernwapenprogramma in elk geval aanzienlijke vertraging heeft opgelopen. De conclusie van Trump dat de nucleaire ambities van Iran nu tot het verleden behoren, lijkt echter voorbarig. Het regime geeft na het ingaan van het staakt-het-vuren te kennen dat het onverstoorbaar door zal gaan met het verrijken van uranium en dat het niet zal buigen voor buitenlandse druk.
En daarmee is de cirkel weer rond. Het mullahbewind in Teheran zal nooit stoppen met het ontwikkelen van kernwapens, omdat de vernietiging van Israel voor hen religieuze noodzaak is. Het is een fout om te denken dat Iran een rationele staat is die diplomatiek op andere gedachten gebracht kan worden. Ook wanneer de pogingen tot de vernietiging van Israel uiteindelijk de eigen ondergang tot gevolg zou hebben, is dat voor de ayatollahs een religieuze overwinning. Het martelaarschap, shahada, vormt een centraal punt binnen de staatsideologie van de Islamitische Republiek.
Wanneer het regime zou sterven in de strijd tegen Israel – het pure kwaad, de belichaming van onrecht – dan bereiken de mullahs het martelaarschap gelijk Imam Hoessein. Die legendarische geestelijke legde in de zevende eeuw de basis voor de shahada binnen de sjiitische traditie. Martelaren worden sindsdien gezien als helpers van de Mahdi, en hun offer als voorbereiding op diens terugkeer. Er is dan ook geen andere weg naar vrede dan regime change in Iran. Zolang de ayatollahs aan de macht blijven, zullen zij volharden in hun vernietigingswens. Dat Trump nu uitspreekt geen regime change te willen, zou weleens de grootste strategische blunder in het Midden-Oostenbeleid van het Westen sinds de Amerikaanse inval in Irak kunnen worden.