Vorige week ontstond grote ophef over tienduizenden migranten die vanuit Marokko plotseling de Spaanse exclave Ceuta binnentrokken. Het regende complottheorieën over wie daarachter zou zitten. Een deel van rechts waarschuwde voor een “invasie” van migranten. Een ander deel van rechts wees juist, net als delen van radicaal links, naar Israel als verborgen aanstichter.
Gebeurtenissen
Wat gebeurde er precies in Ceuta? Het lijkt erop dat berichten op social media (Instagram, Tiktok, Facebook) de aanstichter waren. Tienduizenden Marokkanen dachten door de berichten dat ze Europa nu makkelijk konden bereiken, door binnen te dringen in Ceuta. Dat is een stukje Spanje in Afrika, het is omringd door Marokko: een exclave. Uiteindelijk bereikten meer dan 70.000 migranten vanuit Marokko de exclave Ceuta. Enkele tientallen van hen kwamen tragisch genoeg om het leven bij het binnendringen van Ceuta. Het allergrootste gedeelte van hen is weer vrijwillig teruggekeerd, nadat ze erachter kwamen dat de vork toch anders in de steel zat. Het leidde tot veel (complot)theorieën over de gebeurtenissen.
De vraag was namelijk: hoe kon dit gebeuren? In het verleden heeft Marokko al eens eerder Spanje onder druk gezet, door plotseling te stoppen met het bewaken van de grenzen. De reden was toen dat Spanje medische zorg verleende aan een leider van de onafhankelijkheidsbeweging van de Westelijke Sahara, een gebied dat Marokko beschouwt als Marokkaans. Maar toen ging het om een veel kleinere groep.
Speculaties
De recente beelden leidde tot veel speculaties. Twee van die theorieën bespreken we. De eerste is er één die u ongetwijfeld heeft gezien, namelijk dat er hier sprake is van een geplande ‘invasie’ door migranten van Europa. Het beeld dat wordt opgeroepen is dat alle migranten zomaar Europa in kunnen komen en kunnen doorreizen naar bijvoorbeeld Nederland. Dat wakkert een al bestaande angst aan in vele Europese landen, die worstelen met immigratie. Dat zou dan komen omdat Spanje niets doet tegen illegale immigratie. Maar het punt met deze theorieën is dat ze al ontstaan zijn voordat de feiten eigenlijk helder zijn. Het is vooral een theorie die het goed deed onder mensen die rechts stemmen.
Elon Musk deelde bijvoorbeeld een video van Nick Shirley op X, een rechtse blogger uit Amerika. Hij stelde dat de migranten allemaal naar Europa zouden gaan komen. De beelden van de tienduizenden Marokkanen die rondslenterden in Ceuta deden de rest. In werkelijkheid keerden de meeste Marokkanen alweer snel terug en het is niet zomaar mogelijk om van daar Europa in te reizen.
Extreemrechts en extreemlinks
Diezelfde Elon Musk deelde ook een foto op X, van de Spaanse premier Sanchez met Alex Soros.
Dat is de zoon van de Hongaars-Joodse miljardair George Soros, die met zijn grote giften, bijvoorbeeld aan “progressieve” doelen, vaker onderdeel is van (Joodse) complotten. De post die Elon Musk deelde stelt bij de foto: “Dit is de premier van Spanje die zojuist een massale amnestie heeft goedgekeurd, samen met Alex Soros. Begint het nu allemaal wat duidelijker te worden?” De post heeft miljoenen views. Hierin is de suggestie dat er sprake is van een globalistisch complot, waarbij ook Joden zijn betrokken.
Maar het berust opnieuw niet op de waarheid, want de tienduizenden Marokkanen kregen geen ‘amnestie’. Het idee dat ze ‘amnestie’ zouden krijgen hangt samen met eerdere maatregelen van de Spaanse regering, die illegale migranten in Spanje de mogelijkheid bood om alsnog een verblijfsvergunning aan te vragen. Maar dat gold alleen voor een bepaalde groep immigranten, die al langer in Spanje was. Zo lopen feiten en fictie door elkaar heen.
Frames
Musk laat zien hoe verschillende rechtse frames in elkaar grijpen: angst voor een invasie van migranten, anti-Sorosretoriek en wantrouwen tegen progressieve regeringen. Die laatste twee neigen al snel naar antisemitische complottheorieën, waarbij Israel en Joden een grote rol spelen. Opvallend is dat een deel van radicaal links vervolgens bij hetzelfde eindpunt uitkomt: Israel of “zionistische” invloed als verborgen verklaring. We zien het bijvoorbeeld ook bij de zeer rechtse influencer Candace Owens, maar ook bij de radicaal-linkse acteur Javier Bardem.
Beide suggereren een link met Israel. Candace Owens doet dat onverbloemd en keihard, Javier Bardem wekt vooral de suggestie. Beiden hebben een miljoenenpubliek. Opvallend is dat Javier Bardem eerst probeert om een andere complottheorie te weerleggen (de theorie dat er sprake is van een invasie van Europa), maar dan vervolgens zijn eigen linkse complottheorie daarvoor in de plaats stelt.
Het idee achter deze complottheorieën is dat Israel Spanje wil straffen, omdat het land Israel beschuldigt van genocide op de Palestijnen. Dat is althans de links-radicale variant van deze theorie, zoals verwoord door Bardem. In de rechts-radicale variant is het idee dat Israel de drijvende kracht is achter de ‘omvolking’ van Europa. De overlap in deze theorieën is dat Israel achter de onrust zit en Marokko in zijn zak heeft. Dit soort posts worden doorgeplaatst door influencers en grote anonieme accounts op X, zoals ‘Megatron’. Dat pompt antiwesterse en pro-Russische berichten door op X, waardoor de theorieën een groter bereik krijgen.
Zorgelijk
Dat Israel zelfs de schuld krijgt van gebeurtenissen in een Spaanse exclave, dat is zorgelijk. Het is zeer opvallend dat zowel extreemlinkse als extreemrechtse accounts Israel beschuldigen van betrokkenheid bij de gebeurtenissen in Ceuta. Dat dit plaatsvindt in zowel beide radicale kringen sluit aan bij de bevindingen uit ons onderzoek naar online antisemitisme. Dit past in een eeuwenoude traditie, waarin Joden worden geportretteerd als machtswellustelingen en het willen domineren van de wereld. Posts waarin dit soort theorieën worden benoemd hebben miljoenen kijkers.
Mensen zijn nu eenmaal op zoek naar antwoorden. Gebeurtenissen in Ceuta die veel onduidelijkheid en angst oproepen zijn de ideale voedingsbodem voor complottheorieën. Die theorieën proberen de chaos en de angst te duiden. Dat gebeurt vaak met suggesties, en de geschiedenis laat zien dat Joden vaak de zondebok zijn. Maar we moeten soms ook eerlijk in de spiegel kijken: iedereen probeert de gebeurtenissen te verklaren vanuit zijn eigen context. Anders gezegd: we kijken naar de gebeurtenissen met onze eigen bril. Social media spelen hierop in: voordat de feiten bekend zijn, circuleren de verklaringen al.
Het blijft daarom van belang om terughoudend te zijn met ons oordeel, zeker voordat veel feiten vast staan. Daarnaast is het van belang om kritisch te blijven op antisemitische theorieën en hier ferm afstand van te nemen.