In de afgelopen twee maanden heeft de vijandigheid tussen Israel en Iran een verontrustend niveau bereikt, wat de reeds gespannen betrekkingen tussen beide landen verder heeft doen escaleren. De wapenwedloop tussen Israel en Iran heeft nieuwe hoogten bereikt, terwijl beide landen hun militaire capaciteiten demonstreren en zich voorbereiden op mogelijke confrontaties. Deze vijandigheid heeft wortels die teruggaan tot decennia van geopolitieke rivaliteit, ideologische verschillen en regionale machtsdynamiek.
Iraanse artillerie opgesteld tijdens een oefening
Hoe de Islamitische Revolutie van 1979 Iran’s benadering ten opzichte van Israel veranderde
De Islamitische Revolutie van 1979 had een diepgaande invloed op de Iraanse benadering ten opzichte van Israel. Voorafgaand aan de revolutie, onder het bewind van Sjah Mohammad Reza Pahlavi, onderhield Iran relatief vriendelijke betrekkingen met Israel. De Shah voerde een pro-westers buitenlands beleid en onderhield nauwe banden met de Joodse staat, waarbij hij het land zag als een strategische bondgenoot in de regio.
Echter, de revolutie geleid door Ayatollah Ruhollah Khomeini bracht een aardverschuiving teweeg in het politieke landschap van Iran en de houding ten opzichte van Israel. De revolutionairen beschouwden Israel als een symbool van westers imperialisme en een belichaming van wat zij zagen als ‘onderdrukkende westerse waarden’. De nauwe banden tussen Israel en de Verenigde Staten beschouwden ze als een bedreiging voor hun eigen revolutie en het doel om een islamitische staat in Iran op te richten.
Na de revolutie verbrak Iran de diplomatieke betrekkingen met Israel en nam het een sterk anti-Israelisch standpunt in. De nieuwe Iraanse regering onder Khomeini veroordeelde de Israelische bezetting van Palestijns gebied en verklaarde haar steun voor de Palestijnse zaak. Iran’s revolutionaire leiderschap riep openlijk op tot de vernietiging van Israel en noemde het de “Kleine Satan”, in navolging van de anti-Israelische retoriek van andere Arabische landen in de regio.
Problematiek met een explosieve dynamiek
De voortdurende vijandigheid tussen Israel en Iran heeft diepe wortels in historische, geopolitieke en ideologische factoren. Ten eerste is er het langdurige conflict tussen Israel en de Palestijnen, dat de regio verdeelt en een bron van spanning vormt. Iran heeft zijn onvoorwaardelijke steun voor groeperingen, zoals Hamas en Hezbollah duidelijk gemaakt, terwijl Israel deze als bedreigingen voor zijn veiligheid beschouwt.
Regionale concurrentie
Een ander belangrijk element is de regionale machtsdynamiek in het Midden-Oosten. Israel heeft sterke banden met westerse landen en heeft historisch gezien altijd samengewerkt met de Verenigde Staten. In de laatste jaren zijn daar veel Arabische landen bijgekomen. Als gevolg van de Abraham-akkoorden van 2020 hebben de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein, Zuid-Sudan en Marokko de betrekkingen met Israel genormaliseerd. Een belangrijke motivatie daarin was de dreiging van het Sjiitische Iran.
Iran daarentegen heeft de ‘Axis of Resistance’ gevormd, die bestaat uit regionale actoren, zoals Syrië, Hezbollah in Libanon en verschillende sjiitische milities in Irak en Jemen. Deze alliantie streeft naar het verzet tegen westerse invloed en hegemonie in de regio, en Israel wordt gezien als een belangrijk obstakel voor hun doelen.
De ‘Axis of Resistance’ is een term die dus wordt gebruikt om de alliantie van Iran en zijn bondgenoten te beschrijven. Deze alliantie heeft als doel om weerstand te bieden aan externe machten die volgens hen de regio willen domineren, met name Israel en de Verenigde Staten. Het omvat ook steun voor groeperingen zoals Hezbollah, die als bondgenoten van Iran worden beschouwd in de strijd tegen Israel. De ‘Axis of Resistance’ ziet zichzelf als een kracht die opkomt voor de rechten van onderdrukte moslims en tegenstand biedt aan westerse invloed in het Midden-Oosten.
Vlag Hezbollah; onderdeel van de Axis of Resistance
De warme betrekkingen tussen Israel en de rechtmatige erfgenaam van de Iraanse Sjah
De zoon van de overleden Sjah, Reza Pahlavi, heeft altijd contacten onderhouden met Israel. Hij wordt door sommigen beschouwd als de rechtmatige erfgenaam van de Iraanse monarchie en is een uitgesproken criticus van het huidige Iraanse regime.
Reza Pahlavi, die buiten Iran verblijft, heeft openlijk steun uitgesproken voor nauwere banden tussen Israel en Iran, waarbij hij de gedeelde waarden van democratie, mensenrechten en oppositie tegen radicaal islamisme benadrukt. Hij heeft opgeroepen tot een democratisch Iran dat diplomatieke betrekkingen met Israel zou herstellen en suggereert dat een toekomstige Iraanse regering Israels bestaansrecht moet erkennen.
Reza Pahlavi, de kroonprins van Iran.
Oplopende spanningen en oorlogsretoriek
De afgelopen maanden hebben zowel Israel als Iran hun vermogen om geavanceerde wapensystemen te ontwikkelen aan de wereld getoond. Israel, bekend om zijn technologische innovatie en militaire superioriteit, heeft de nadruk gelegd op zijn geavanceerde defensiecapaciteiten. Dit omvat onder andere de Iron Dome, die Israel beschermt tegen raketaanvallen, en de Arrow 3 en 4, die in staat zijn om intercontinentale ballistische raketten te onderscheppen. Dit meerledig defensiesysteem is het meest geavanceerde ter wereld. Bovendien heeft Israel gewerkt aan de ontwikkeling van cyberwapens en aan de modernisering van zijn luchtmacht met behulp van stealthvliegtuigen, zoals de F-35. Deze vliegtuigen zijn in staat om iedere vorm van radardetectie te ontwijken en daarom uiterst geschikt voor verassingsaanvallen op Iraans grondgebied.
Aan de andere kant heeft Iran het vergroten van zijn militaire capaciteiten niet onder stoelen of banken gestoken. Ondanks internationale sancties en beperkingen heeft Iran volgehouden en heeft het belangrijke vooruitgang geboekt bij de ontwikkeling van zijn ballistische raketprogramma. Het heeft meerdere ballistische raketten getest, waaronder de Khorramshahr, die naar verluidt een bereik heeft van meer dan 2.000 kilometer. Iran heeft ook de Quds Force van de Islamitische Revolutionaire Garde versterkt, die verantwoordelijk is voor het bevorderen van proxy-milities en het ondersteunen van bondgenoten in de regio.
Zorgen over stabiliteit
De toenemende vijandigheid tussen Israel en Iran in de afgelopen maanden heeft de zorgen over de stabiliteit in de regio vergroot. De wapenwedloop tussen beide landen heeft geleid tot een steeds gevaarlijkere situatie, waarbij een klein incident tot een escalatie kan leiden. Het is van cruciaal belang dat diplomatieke inspanningen worden geïntensiveerd om de spanningen te verminderen en een vreedzame oplossing te vinden voor de complexe problemen die deze rivaliteit voeden. Een dergelijke oplossing vereist het betrekken van alle relevante actoren.