Het Israelische Hooggerechtshof behandelde dinsdag met een team van elf rechters bezwaren van 15 verschillende groepen tegen de Basiswet op de (Joodse) Natiestaat, ofwel de Natiestaatwet. De uitspraak zal nog even op zich laten wachten.
De wet uit juli 2018 was vanaf het begin al controversieel, en kreeg veel kritiek vanuit binnen- en buitenland. Vijftien verschillende groepen wendden zich tot het Hooggerechtshof met uiteenlopende bezwaren tegen de wet. Gisteren werden ze gehoord, tijdens een daglange zitting die live werd uitgezonden. Het gaf een zeldzaam inzicht in een constitutionele discussie die al jaren speelt in Israel. In essentie gaat het om vragen die relevant zijn voor elke democratie.
Wat mag de rechter wel of niet?
Hoewel de eisers ook inhoudelijke bezwaren tegen de wet aanvoerden, ging de discussie vooral over de vraag of het Hooggerechtshof bevoegd is om een Basiswet terug te draaien. Wat zijn de bevoegdheden van de rechterlijke macht in relatie tot de wetgevende macht? Esther Hayut, voorzitter van het Hooggerechtshof, stelt dat de rechter maar weinig bevoegdheid heeft om een wet terug te draaien, laat staan een Basiswet. Deze Basiswetten hebben in Israel de status van een informele grondwet. Tegelijkertijd waren meerdere rechters uitgesproken kritisch op de Natiestaatwet. Toen een van de eisers zijn kritiek op een artikel in de Basiswet uitte, zei Hayut “hoewel ik met u eens ben, gaat de rechtbank hier niet over”. Zij voegde eraan toe dat het gerechtshof alleen kan ingrijpen in ‘extreme situaties’. Aan Basiswetten durft het Hooggerechtshof kortom zijn handen nauwelijks te branden.
Alsnog klagen rechtse politici in Israel al jaren over de ‘activistische’ houding van het Hof. Het gaat om de vraag of en hoeverre de rechtbank besluiten van gekozen volksvertegenwoordigers kan ongedaan mag maken. Dit is vergelijkbaar met kritiek in Nederland over de bemoeienis van de Hoge Raad, bijvoorbeeld in de Urgenda-zaak. Voorstanders van rechterlijk ingrijpen spreken van juridische controle. Politici zoals premier Benjamin Netanyahu spreken van een “dictatuur van linkse rechters”, ook wel bekend onder de term dicastocratie.
Status Arabische taal
Concrete kritiek werd geuit op enkele artikelen van deze basiswet. Vertegenwoordigers van de Druzen – een minderheid die naar eigen zeggen ‘zijn lot heeft verbonden met de staat Israel’, en die ‘het streven naar zelfbeschikking in Israel van het Joodse volk volledig en ondubbelzinnig steunt’ – voelden zich gediscrimineerd door deze wet, mede doordat hun eigen taal, Arabisch, niet meer een officiële taal van de staat zou zijn.
Het Hooggerechtshof kon zich hierin niet vinden. Volgens de raadslieden benadrukt de Natiestaatwet dat het Arabisch haar officiële status behoudt, hoewel het Hebreeuws in de wet wordt vastgelegd als dé staatstaal. Tegelijkertijd onderkenden zij dat de facto er wel een groot verschil in status is tussen beide talen: tijdens de zitting was Hebreeuws de voertaal, ook voor raadslieden voor wie Hebreeuws een tweede taal is.
Externe en interne zelfbeschikking
Interessant is het onderscheid dat men maakt tussen externe en interne zelfbeschikking. Gesteld werd dat de minderheden in Israel allemaal recht hebben op interne zelfbeschikking – het behoud en ontwikkeling van de eigen taal, cultuur en gemeenschappelijke instanties, zoals religieuze rechtbanken voor huwelijken, echtscheidingen en andere religieuze handelingen. Volgens rechter Hanan Melcer hebben Joden op basis van het Verdelingsplan van de VN uit 1947 het recht op externe zelfbeschikking in Israel ten opzichte van de rest van de wereld. Op basis hiervan zou de Joodse gemeenschap in Israel een bijzondere status genieten vergeleken met minderheden in het land. Volgens de procureur geeft de Natiestaatwet de Joodse identiteit van de staat een ‘constitutioneel jasje’, maar niet ten koste van de rechten van andere bevolkingsgroepen.
Een ander discussiepunt is Artikel 7 van de Natiestaatwet. Deze stelt dat de staat Joodse huisvesting in het land moet bevorderen. Dit argument werd aangevoerd door de gemeente Karmiel, waar inwoners klaagden dat er geen Arabischtalige school was, en ook geen vervoer naar een Arabischtalige school in de buurt. De gemeente voerde aan dat dit een bewuste en te rechtvaardigen keuze was om het Joodse karakter van de noord-Israelische stad te behouden. Een plaatselijke rechter gaf Karmiel hierin reeds gelijk, en Arabische rechtenorganisatie Adalah ging in hoger beroep.
Gelijkheidsbeginsel
Volgens Adalah is de Natiestaatwet in strijd is met het gelijkheidsbeginsel. “Wij schrijven de Basiswetten niet” reageerde rechter Uzi Vogelman. “Artikel 7 wijkt af van de Onafhankelijkheidsverklaring, en ik begrijp de problemen waarover u spreekt… Gegeven het feit dat wij de wetten niet schrijven, doen we ons best om ervoor te zorgen dat basisprincipes worden nageleefd, gelijkheid bovenal”.
Ook vertegenwoordigers van Joodse organisaties uitten kritiek op de wet, en vrezen dat de Basiswet op Menselijke Waardigheid en Vrijheden door de Natiestaatwet wordt aangetast. Het Hooggerechtshof stelde dat de Basiswet op de Nationale Staat slechts één van de Basiswetten is, en dus hiërarchisch niet ‘boven’ andere Basiswetten staat, ook niet boven het gelijkheidsbeginsel. De Natiestaatwet werd door het Hooggerechtshof ter zitting geïnterpreteerd als een declaratieve wet, dus voornamelijk van symbolische waarde, in tegenstelling tot een operationele wet die uitgevoerd wordt.
De eisers willen dat de Natiestaatwet als geheel wordt verworpen, juist omdat die “niets toevoegt aan het rechtssysteem, en tegelijkertijd minderheden de boodschap geeft niet erbij te horen”. Zij beroepen zich op de Onafhankelijkheidsverklaring van 1948, die als leidraad wordt gebruikt voor constitutionele vraagstukken, zoals het beschermen van burgerrechten tegen inbreuken door de staat. Deze geniet ook een quasi-grondwettelijke status in Israel.
Grondwettelijk karakter Basiswet
Israel heeft geen geschreven grondwet. Wel heeft Israel zogenaamde ‘Basiswetten’ die tezamen gehanteerd worden als informele grondwet. Het zijn wetten met een bijzondere status, waarvoor een speciale procedure nodig is om aan te nemen of wijzigen. Er is bijvoorbeeld een absolute meerderheid nodig van 61 Knesset-leden om ze aan te nemen of te wijzigen. Ter zitting stelde het Hooggerechtshof dat het ‘geheel van alle Basiswetten tezamen’ een constitutionele status heeft. Dat wil zeggen dat een Basiswet niet op zichzelf staat, maar in verhouding en evenwicht moet staan tegenover de andere Basiswetten, een ‘horizontaal balans’.
Het Hof erkent zijn beperkingen. Volgens voorzitter Hayut luidde de rechtsvraag: Is de Natiestaatwet inderdaad zo slecht dat ingrijpen door het Hooggerechtshof vereist is?
Het Hooggerechtshof zich erg terughoudend op in deze kwestie. Er is nog nooit een Basiswet door het Hooggerechtshof geschrapt, en Knessetvoorzitter Yariv Levin (Likoed) kondigde bij voorbaat aan ieder besluit om dat met de Natiestaatwet als illegitiem te beschouwen en te zullen negeren. Hiermee wordt vastgesteld dat een meerderheid van 61 Knessetleden een wet kan aannemen die boven effectieve rechterlijke controle staat.
Rechterlijke macht politiek polariserend
De status en onafhankelijkheid van de rechter zijn al vele jaren en verkiezingsrondes onderwerp van discussie in Israel, ook bij de komende verkiezingen in maart. Van de potentiële kandidaten voor het premierschap zijn Benjamin Netanyahu (Likoed), Naftali Bennett (Yamina) en Gideon Sa’ar (Nieuwe Hoop) voorstanders van het inperken van de macht van het Hooggerechtshof, terwijl Yair Lapid (Yesh Atid) zich juist heeft uitgesproken voor een sterke, onafhankelijke rechterlijke macht. Een meerderheid van de Knesset zal vermoedelijk te vinden zijn voor enige maatregelen tegen het Hooggerechtshof, vooral als het gaat om de Natiestaatwet.
Veel van de klachten die het Hooggerechtshof dinsdag behandelde, dateren vanaf het aannemen van de wet in 2018. De afhandeling ervan werd voorheen uitgesteld wegens ‘politieke instabiliteit’. Nu het lijkt alsof de politiek op het punt staat om de rechten van het Hof aan banden te leggen, heeft het Hooggerechtshof dit hete hangijzer voor die tijd heel voorzichtig aangepakt