Vanwege de economische crisis in eigen land, zoekt de Turkse president Erdoğan Israelische investeerders. Na een lange periode van koele relaties kwam in Maart president Herzog langs voor een ceremonieel bezoek in Ankara. Inmiddels wordt er gespeculeerd over het bezoek van de belangrijkste Israelische leider naar Turkije. Is toenadering tussen deze belangrijke spelers in het Midden-Oosten inderdaad mogelijk?
Foto: Ceyda via Pexels
Dit is deel twee van een achtergrondartikel over de relatie tussen Turkije en Israel. Deel één gemist? Klik dan hier.
Turkije kiest opnieuw een leider in 2023. Op de lange termijn blijft er een duidelijke mogelijkheid dat Ankara actief een sterkere relatie met Jeruzalem nastreeft. De meeste anti-AKP-stemmers zouden een dergelijke richting steunen als de oppositie erin zou slagen de macht over te nemen. Als alternatief, als Erdoğan (AKP) nog eens vijf jaar in functie is, zal hij niet met dezelfde electorale overwegingen worden geconfronteerd als nu. Maar in beide gevallen zullen institutionele transformaties die het afgelopen decennium hebben plaatsgevonden, de volwaardige samenwerking blijven verhinderen waaraan Turkije en Israel in de jaren negentig en 2000 gewend waren geraakt.
Over dit thema is ook een ‘Mizrach Mezze’ uitgekomen:
Institutionele atrofie
Niet de toekomst, maar schade uit het verleden zal bepalen hoe de relaties tussen de landen eruit zal komen te zien. In Turkije zijn zowel het ministerie van Buitenlandse Zaken als de veiligheidsdiensten sterk gepolitiseerd en gedeprofessionaliseerd. Dit kwam door de vermeende coup vanuit Gülen. Het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken, ooit de thuisbasis van tientallen meertalige, hoogopgeleide en alom gerespecteerde professionals, is geleidelijk overgenomen door ongekwalificeerde AKP-apparatsjiks met weinig tot geen ervaring met betrekking tot buitenlands beleid. Tijdens een parlementair debat over de staat van de instelling, in november, stelde CHP-afgevaardigde Utku Çakırözer: “Ambassadeurszetels zijn veranderd in pensioenprojecten voor AKP-afgevaardigden.”
Deze verandering heeft niet alleen geleid tot een verslechtering van de kwaliteit van de Turkse diplomatie in het algemeen, maar het betekent ook dat de meeste ervaren functionarissen die tijdens de hoogtijdagen van de Turks-Israelische betrekkingen met Israel te maken hadden, zijn ontslagen. Meer in het algemeen betekent de islamisering van de traditioneel westerse en seculiere oriëntatie van de instelling dat functionarissen in Jeruzalem weinig sympathieke gesprekspartners zullen vinden binnen de diplomatieke gelederen van Ankara. Hoewel er belangrijke communicatiekanalen zijn gehandhaafd tussen de Turkse nationale inlichtingeneenheid (MİT) en de Israelische Mossad, hebben enkele rechtstreekse besluiten van Erdoğan ervoor gezorgd dat het vertrouwen tussen de agentschappen is geschaad. MİT-chef Hakan Fidan heeft ook zijn agentschap gezuiverd van pro-Israelische agenten, een stap die de samenwerking van de inlichtingendiensten met de Mossad nog vele jaren zal belemmeren.
Foto: Tahir Osman via Pexels
Die ‘institutionele atrofie’ werd ook georganiseerd in Israel. Hoewel deze verschuiving niet heeft plaatsgevonden in de vorm van een politieke zuivering in AKP-stijl, benadrukt Gabriel Mitchell, een Israelisch analist, dat binnen zowel de regeringspartijen als de Israelische instellingen “de stemmen die zeiden dat we Turkije niet kunnen verliezen verdwenen zijn – in het leger zijn ze met pensioen, terwijl de diplomaten zijn vervangen.” Als zodanig merkt Mitchell op: “Er zijn maar weinig mensen met een institutioneel geheugen van een functionele relatie, mensen die relaties met Turkije onderhielden en cultiveerden.” Bovendien is apathie onder Israelische functionarissen dankzij Turkse vertrouwensbreuken inmiddels soms uitgegroeid tot openlijke vijandigheid. In 2020 nam de Israelische militaire inlichtingendienst de ongekende stap om Erdoğan’s Turkije te classificeren als ‘een uitdaging voor de belangen van Tel Aviv’ in haar jaarlijkse nationale veiligheidsrapport.
Nieuwe allianties in de weg van oude bondgenoten?
Over deze obstakels doemt de grote geopolitieke transformatie op die het afgelopen decennium in het Midden-Oosten heeft plaatsgevonden. Sinds de relatie met Ankara in 2011 stukliep, heeft Jeruzalem zich gericht op het vinden van een verscheidenheid aan internationale partners om de voordelen te vervangen die ooit werden geboden door de Turks-Israelische relatie. Hoewel Israel al lang waardering had voor de gezamenlijke militaire oefeningen die het met Turkije kon houden in het strategische luchtruim, dat grenst aan Syrië en Iran, heeft het sindsdien nieuwe partners gevonden voor deze luchtoefeningen in Griekenland en Roemenië. Hoewel Turkije, in 2009, de grootste koper was van Israelische militaire technologie, heeft Israel een meer dan geschikte vervanger gevonden in India, dat nu twee keer zoveel wapens koopt als Ankara ooit deed. Daarnaast is Azerbeidzjan een gretige klant gebleken. In 2020 vormden Israelische wapens 69% van Bakoe’s belangrijkste wapeninvoer, een stijging van ongeveer tien procent, vijf jaar eerder. Nu een aantal landen in het Midden-Oosten ook interesse tonen in het verwerven van deze technologie, heeft Israel weinig reden om te smachten naar een terugkeer naar zijn eerdere wapenhandelsovereenkomsten met Ankara.
Foto: Ahmet Polat via Pexels
Israel heeft ook een paar ongelooflijk waardevolle partners in het oostelijke Middellandse Zeegebied gekregen: Griekenland en Cyprus. Beide zijn toevallig verwikkeld in langdurige conflicten met Turkije. Aanvankelijk kwamen deze hernieuwde relaties voort uit een gedeelde wens om een onderwaterpijpleiding te bouwen waarmee Egyptisch en Israelisch aardgas naar Europa zou worden getransporteerd. Ankara had Tel Aviv betere voorwaarden geboden met betrekking tot boorrechten, maar Israel gaf de voorkeur aan de betrouwbaarheid die het had gevonden in zijn Griekse en Cypriotische gesprekspartners.
Hoewel Amerikaanse functionarissen onlangs verklaringen aflegden die de onhaalbaarheid van dit project onderstreepten – een realiteit die door alle partijen goed wordt begrepen – is de relatie tussen Israel en Griekenland sindsdien verder gegaan dan samenwerking met pijpleidingen, waarbij de drie partijen overeenstemming hebben bereikt over defensiecontracten en elektriciteitsinterconnectoren in recente jaren. Gabriel Mitchell wijst er ook op dat Athene en Nicosia een unieke geopolitieke waarde hebben die maar weinig andere landen zouden kunnen bieden: “Israel wil een sterkere relatie met de Europese Unie, waarvan Griekenland en Cyprus een onderdeel zijn”, zegt hij. “Ze maken ook deel uit van een bredere mediterrane en Europese ruimte waarin Israel zichzelf voorstelt.” Als zodanig zijn de meeste analisten het erover eens dat Israel ervoor zal zorgen dat het zijn Helleense bondgenoten niet van zich vervreemdt door stappen in de richting van Ankara te zetten.
Veranderende geopolitiek in het Midden-Oosten
Significante veranderingen in de relatie tussen Israel en veel van zijn Arabische buren zorgen voor een andere blokkade voor toenadering met Turkije. Zowel de ‘oude vrede’, met Egypte en Jordanië, als de ‘nieuwe vrede’, met o.a. de Verenigde Arabische Emiraten en Bahrein, zitten eigenlijk in de weg. De Abraham Akkoorden begonnen in de nasleep van de Arabische lente toen Israel zich aansloot bij een ‘contrarevolutionair blok’ bestaande uit Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein en het Egypte van Abdel Fattah el-Sisi; deze landen waren het erover eens dat de opstanden een bedreiging vormden voor de regionale veiligheid en stabiliteit. Deze afstemming bracht Jeruzalem op gespannen voet met Ankara, dat de islamitische demonstranten en revolutionaire krachten die zich in de hele regio mobiliseerden juist steunde. Erdoğan was één van de leiders die de Abraham Akkoorden verwierp en stelde dat deze ‘een dolk in de rug van de Palestijnen’ was.
Hoewel Erdoğan onlangs zijn toon richting dit ‘contrarevolutionaire blok’ heeft gewijzigd en juist toenadering zoekt tot Caïro, Abu Dhabi en Riyad, heeft de hernieuwde, stilzwijgende acceptatie van Israel door de meeste Arabische spelers in de nasleep van de Abraham Akkoorden de berekening van Tel Aviv permanent veranderd in de richting van Ankara. Nu de banden met de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein, Marokko en Soedan zijn genormaliseerd, is Israel niet langer afhankelijk van zijn diplomatieke aanwezigheid in Turkije als bruggenhoofd voor de moslimwereld.
“Door de nieuwe contacten via de Abraham Akkoorden heeft Israel Turkije niet meer nodig als bruggenhoofd voor de moslimwereld.”
Bovendien zal de huidige patstelling in het Israelisch-Palestijnse vredesproces normalisatie blijven belemmeren. In december verklaarde Erdoğan dat Israelische inspanningen om vrede met de Palestijnen te sluiten “ongetwijfeld zouden bijdragen aan het normalisatieproces” tussen Ankara en Jeruzalem. Het is geen toeval dat iedere keer als het geweld oplaait tussen Israel en de Palestijnen, er afstand ontstaat met Ankara. Turkse functionarissen veroordeelden steevast en met klem de ‘onevenredige en dodelijke reactie van Israel’ op Palestijnse opstanden.
Avi Melamed is strategisch analist van Inside The Middle East en stelt in de CIDI-webinar over de Abraham Akkorden: “De Arabische leiders zien ook de significante rol van Turkije in de regio en accepteren dan, maar aan de andere kant wijst men de aspiraties van Erdoğan om de leider te worden van het Soenitische kamp in de regio, scherp af.” Melamed portretteert in zijn online lezing de Turken nog altijd tegenover het ‘contrarevolutionaire blok’. Steker nog: Melamed beschrijft hoe de geopolitieke strategie van Turkije te vergelijken is met de aardsvijand van Israel: Iran. Een nieuw en groot obstakel voor nauwe betrekkingen met Israel.
Erdoğan’s uitdagingen
Herzog laatste bezoek en Bennett’s mogelijke bezoek aan Turkije lijkt een doorbraak in de Turks-Israelische bilaterale banden. Welke diplomatieke winst er ook te behalen valt – er gaan geruchten dat ambassadeurs onderling kunnen worden herbenoemd – ze zullen waarschijnlijk het resultaat zijn van een groter geopolitiek spel. Voor Erdoğan lijkt het herstellen van de oppervlakkige banden met Israel gewoon de laatste stap in een proces van regionale toenadering. Veel analisten zijn van mening dat Erdoğan wanhopig probeert de regionale vijandschap jegens zijn heerschappij te verminderen in de aanloop naar de verkiezingen van 2023 in een poging zijn wankele reputatie als regionale leider. In de woorden van Nazlan Ertan: “Nu bijna alles – van werkgelegenheid tot inflatie, van verhalen over corruptie tot onderwijsproblemen, de bodem heeft bereikt in Turkije en zelfs zijn tol heeft geëist van zijn traditionele aanhangers, heeft de autoritaire president het imago van de ‘internationale staatsman’ nodig.”
“Erdoğan heeft het voor zijn eigen verkiezingen nodig om zich te profileren als ‘internationale staatsman.'”
Naast het opvijzelen van zijn eigen imago, moet de Turkse economie ook uit het slob worden getrokken. Professor Ofra Bengio (Moshe Dayan Centre) zegt het luid en duidelijk in CIDI’s webinarserie: “we kunnen ons niet voorstellen hoe snel de Turkse economie is ingezakt in de laatste jaren. Dit is een rechtstreeks gevolg van Ergodan’s ideeën over hoe je een economie managet, hij begrijpt er echter helemaal niets van. Ondanks Turkije’s potentie is het nu een van de kwetsbaarste economieën in de regio. (…) Erdoğan is nu op het punt dat hij economische hulp nodig heeft van praktisch iedereen, Israel incluis.” Prof. Bengio ziet echter dat Israel minder afhankelijk is: “Israel heeft daar echter geen haast mee. Israel heeft Turkije niet meer zo nodig.”
Een lange weg verwijderd van een nieuwe alliantie
Nu het regionale machtsevenwicht in het voordeel van Israel is verschoven, zijn er weinig andere redenen om serieus met Turkije in zee te gaan. In 2010 kon Israel weinig vrienden claimen in het Midden-Oosten, behalve de knipperlichtrelaties met Egypte en Jordanië. Nu het relaties heeft opgebouwd met verschillende Arabische staten en zijn banden met andere mediterrane spelers, zoals Griekenland en Cyprus, heeft versterkt, biedt de samenwerking met Turkije niet de unieke voordelen die het ooit bood. Omgekeerd is Turkije nu geïsoleerd en wanhopig om de relaties met belangrijke regionale spelers te herstellen. Erdoğan schatte zowel de Arabische lente als ook komende Abraham Akkoorden verkeerd in.
Hoewel er positieve signalen zijn aan het Arabisch-Turkse front, blijven er obstakels. Naast de institutionele atrofie in beide landen, speelt het temperament van Erdoğan ook een serieuze rol. Met zoveel structurele, binnen- en buitenlandse uitdagingen en beperkingen op de korte- en de lange termijn, zijn analisten voorzichtig. Het werken naar een nieuwe ‘alliantie van de periferie’ is een zorgvuldig proces, waarbij de timing cruciaal is en regionale omstandigheden precies goed moeten zijn. Het zal nog jaren, zo niet decennia duren voordat de beide landen elkaar weer in de armen sloten zoals rond 1948.
Meer weten over de veranderende relatie tussen Turkije en Israel? Klik hier voor het andere gedeelte van dit achtergrondartikel.