Onder president Joe Biden hebben de Verenigde Staten besloten de EastMed-gaspijpleiding niet langer te ondersteunen. Het besluit van de VS om de focus te verleggen van de EastMed-gaspijpleiding naar regionale aansluiting van elektriciteitsnetwerken is tegelijkertijd een kans voor Griekenland en Israel. Griekenland en Israel krijgen nu de kans om de dialoog over energie en klimaatverandering in de regio opnieuw vorm te geven.
Foto: Jos Hummelen, CIDI.
De EastMed-pijpleiding (Engelse afkorting van Oostmediterrane pijpleiding) is een geplande onshore- en offshore-aardgastransportleiding die een verbinding zal vormen tussen de energievoorraden in het oostelijke Middellandse Zeegebied naar het Griekse vasteland via Cyprus en Kreta. Het project bevindt zich nog wel in de ontwerpfase. De pijpleiding zal aardgas transporteren vanaf gasvoorraden in de Middellandse Zee naar Griekenland en vervolgens vis Italië richting andere delen van de Europese Unie. De EastMed-pijpleiding moet 1900 kilometer lang worden en komt op maximaal 3 kilometer diepte te liggen, met een transportcapaciteit van 10 miljard kubieke meter per jaar. De aanleg van de pijpleiding zal naar verwachting zeven jaar in beslag nemen en ongeveer zes miljard euro kosten.
EastMed altijd al een ‘long shot’
De EastMed-pijpleiding is altijd een raadsel geweest. De voorgestelde pijpleiding diende als belangrijke reden voor meer regionale samenwerking. Het zorgde voor een groeiende toenadering tussen Griekenland en Israel, en het bracht Cyprus ook dichterbij Israel. De netwerken die werden ontwikkeld om de pijpleiding vooruit te helpen, zoals het East Mediterranean Gas Forum (EMGF), zorgde voor regionale dialoog. Zonder ook maar één zichtbare en tastbare kilometer pijpleiding, heeft EastMed de geopolitiek van het oostelijke Middellandse Zeegebied getransformeerd.
Maar de vooruitzichten voor de pijplijn zelf zijn altijd troebel geweest. De pijpleiding zelf zou duur zijn en de markt in Zuidoost-Europa zou moeite hebben om de volumes te verwerken die nodig zijn om de pijpleiding te laten werken, vooral gezien de concurrentie van andere leveranciers zoals Rusland.
De Europese Green Deal heeft het project nog meer in twijfel getrokken, aangezien de terugverdientijd voor dergelijke pijplijnprojecten 15 of 20 jaar is. Dat moment valt nu precies op het moment dat Europa klimaatneutraal zou moeten zijn. Tenzij de pijpleiding zou kunnen aansluiten bij de energietransitie van Europa, is het onwaarschijnlijk dat de financiering rond komt. En alhoewel experts reppen over ‘gas’ als overgangsmiddel in de energietransitie, is deze tegenwind is al jaren duidelijk.
Intussen zit het gas in de oostelijke Middellandse Zee niet meer vast. De grootste ontdekkingen onder de zeebodem van zowel Israel en Egypte zijn inmiddels volledig ontwikkeld. Er is opnieuw een regionale markt ontstaan waarbij Israel en Egypte gas verkopen aan Jordanië, terwijl Israel ook gas naar Egypte verscheept. De positie van Egypte is op zijn kop gezet: de export van vloeibaar aardgas (LNG) bereikte in 2021 het hoogste punt in tien jaar. Een deel van het gas blijft onontwikkeld, voornamelijk rond Cyprus en een deels in Israel. De Egyptische bronnen zijn verspreid over meerdere velden, waarvan vele van bescheiden formaat. De mogelijkheden voor verdere ontwikkeling zijn op dit moment beperkter.
Het einde van EastMed?
Tegen deze achtergrond komt de aankondiging van de VS dat het zich richt op elektriciteitsinterconnectoren niet als een verrassing. Washington heeft de pijplijn altijd gesteund, maar deelde nooit het enthousiasme ervoor dat bepaalde regionale spelers deden. Bovendien bracht de pijpleiding complicaties met zich mee, vooral ten aanzien van Turkije. De Turkse overheid heeft verklaard tegenstander te zijn van de EastMed-pijpleiding, waarop de Europese Unie benadrukte dat de pijpleiding voldoet aan internationaal recht. Hoe de regionale samenwerking kan worden versterkt en tegelijkertijd de relatie met Turkije kan worden verbeterd, blijft een uitdaging voor de Amerikanen.
De verschuiving van de Amerikaanse positie moet daarom worden gezien als een bevestiging van wat de meeste analisten al jaren weten: de pijplijn wordt geconfronteerd met ernstige obstakels en zal waarschijnlijk niet worden gebouwd. De VS wil namelijk ook projecten steunen die aansluiten bij de behoefte op lange termijn om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.
Elektriciteit is een krachtig middel om de focus van de regio te kanaliseren.
Tegelijk ontstaat hieruit een kans voor één van de spelers uit de Europese Unie: Griekenland. In de loop van de tijd moet het EMGF uitgroeien tot een energie- en klimaatforum. Regionale leiders hebben herhaaldelijk gezegd dat het forum in de voetsporen zou kunnen treden van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, die heeft geleid tot de huidige Europese Unie. Deze volgende stap zetten is een logische en dus allerminst een indicatie van falen, zo stellen regionale leiders.
Energie als lijmmiddel
Elektriciteit is een krachtig middel om de focus van de regio te kanaliseren. Elektriciteitsinterconnecties zijn vaak gemakkelijker te bouwen dan gaspijpleidingen, ook al is het aansluiten van de netten van Egypte, Cyprus en Griekenland een uitdagende onderneming. Belangrijker is dat er nieuwe technologieën zijn waar landen aan kunnen samenwerken: offshore wind, waterstof, koolstofafvang en -opslag, duurzame mobiliteit, ‘smart cities‘ en vele andere.
Dit is ook een kans om onderling meer over klimaatverandering te spreken. De regio zal in de nabije toekomst getuige zijn van enkele van de sterkste dalingen in neerslag over de hele wereld. Experts zijn het erover eens: hittegolven zullen vaker voorkomen en de gemiddelde temperatuur gaat enorm omhoog. Deze ontwikkelingen kunnen regimes onder druk zetten en een nieuwe migratiegolf veroorzaken. Het gezamenlijk vergroten van weerbaarheid is gemakkelijker dan dat op eigen houtje doen. Klimaatadaptie is bij uitstek iets wat regionaal aangepakt kan worden.
De opening van Griekenland naar het oostelijke Middellandse Zeegebied is een van de meest succesvolle diplomatieke initiatieven die het land ooit heeft ondernomen. Echter vereist blijvend succes een zekere evolutie. Er is een enorme agenda om verder te gaan dan de EastMed-gaspijpleiding. Griekenland moet aandringen op het opnieuw definiëren van wat de regio samen zou kunnen doen op het gebied van energie en klimaat in het algemeen. Israel zal deze kans ook op waarde schatten en zoekt steevast naar regionale medestanders.
Geïnteresseerd in regionale geopolitiek? Luister dan onze podcast: Mizrach!