Dossier: Regionale verhoudingen van Israel

Dit dossier behandelt de regionale verhoudingen van Israel, van Egypte tot Iran en van Syrië tot Saoedi-Arabië. 

Turkije

Turkije is met meer dan 80 miljoen inwoners een van de belangrijkste spelers in het Midden Oosten, en een van de grootste economieën in de regio.

De voorganger van de huidige Republiek Turkije heerste tot 1917 eeuwenlang over het grondgebied van het huidige Israel en veel van haar buurlanden. De sultans hadden geen oren naar de zionistische beweging en probeerde Joodse emigratie naar het Land Israel te voorkomen. Het oude Ottomaanse Rijk heeft als erfenis zijn complexe religieuze regels omtrent familie- en huwelijksrecht aan onder andere Israel nagelaten. De moderne relatie tussen Israel en Turkije door de jaren heen is complex, en heeft vaak onder grote druk gestaan.

Als eerste van de islamitische landen erkende Turkije in 1949 de staat Israel. De landen onderhielden diplomatieke relaties, maar er is regelmatig spanning geweest tussen Ankara en Jeruzalem. Rond de tijd van de Oslo-akkoorden, al vanaf 1992, begonnen de verhoudingen tussen de landen te verzachten. Toen stuurde Turkije na twaalf jaar weer een ambassadeur naar Tel Aviv. Die hadden zij teruggeroepen in 1980, nadat Israel Jeruzalem uitriep als haar onverdeelde hoofdstad.

Diplomatieke avances en regionale samenwerking

Tegen het eind van de jaren ’90 en aan het begin van deze eeuw was de relatie tussen de twee landen zelfs vriendelijk te noemen. Er werden militaire oefeningen samen uitgevoerd door de Israelische en Turkse marines en luchtmachten. Beide landen hadden op dat moment een vijandige houding tegenover Iran en Syrië. Israëlische bedrijven hielpen mee met het opruimen van landmijnen aan de Turkse grens met Syrië. Turkije fungeerde regelmatig als bemiddelaar bij onderhandelingen tussen Israel en de Palestijnen. In 2002 werd een monument opgericht in Be’er Sjeva voor de gesneuvelde Turkse soldaten bij de Slag bij Be’er Sjeva in 1917, tijdens de Eerste Wereldoorlog.  In 2005 kwam Turks president Recep Tayyip Erdogan op staatsbezoek in Israel, waar hij een krans bij Yad Vashem legde. Toenmalig president Shimon Peres bracht in 2007 een bezoek aan Turkije, dat op dat moment een belangrijke bemiddelaar was tussen Israël en de Palestijnen. Bij het monument in Beër Sjeva werd in 2008 een borstbeeld van Atatürk onthuld.

Ceremonie in 2007 ter 90-jarige nagedachtenis aan de Slag bij Beër Sjeva, bij het monument voor de Turkse soldaten (Wikimedia Commons)

Toename van spanningen

Het conflict in de Gazastrook van 2008-2009 (Operation Cast Lead) was een grote bron van onenigheid tussen Turkije en Israel. Er braken grote protesten in Turkije uit tegen de acties van Israel, en Erdogan uitte scherpe kritiek op Israel’s handelen. Turkije zegde haar rol als bemiddelaar tussen Israel en de Palestijnse Autoriteit op.

In mei 2010 verslechterden de relaties tussen de landen verder. Israel onderschepte de Gaza Flotilla, een zestal schepen met activisten onderweg naar Gaza, waaronder het Turkse schip Mavi Marmara. Bij de actie vielen 9 doden van Turkse afkomst, nadat de bestorming van de Mavi Marmara escaleerde. Het incident markeerde een dieptepunt in de verhoudingen tussen de landen, die sindsdien niet veel verbeterd zijn. Israel en Turkije hadden vervolgens tussen 2010 en 2016 geen ambassade in elkaars land. Op 28 juni tekenden de landen een beginselovereenkomst om de betrekkingen te normaliseren, maar de wederzijdse contacten zijn lang niet zo vriendelijk als voorheen, en bekritiseren Netanyahu en Erdogan elkaar en elkaars landen regelmatig in de media. Van Turkse kant is er regelmatig felle kritiek over het handelen van Israel in het conflict met de Palestijnen. Toen de Verenigde Staten in 2019 Jeruzalem erkenden als hoofdstad van Israel, noemde president Erdogan Israel een ‘terroristenstaat’ en beschuldigde hij Israel van het plegen van een ‘genocide’. Premier Netanyahu van Israel heeft meerdere malen op Twitter Turkije ervan beschuldigd steun te bieden aan Hamas.

Aangezien Israel nog steeds Iran als grote regionale rivaal en dreiging ziet, baart de steeds knussere samenwerking tussen Ankara en Teheran Israel grote zorgen. Er is sprake van nauwe samenwerking tussen de legers en veiligheidsdiensten van Iran en Turkije in brandhaarden zoals Irak, waar ook door Iran gesteunde terroristische organisaties zich verschuilen. Naarmate steeds duidelijker werd dat Turkije niet in de komende tijd toegelaten zal worden bij de EU, zoekt Turkije op internationaal gebied steeds minder toenadering met de EU en het Westen, en richt het zich meer en meer op samenwerking met landen zoals Iran en Rusland, die vijanden van Israel steunen en overeind houden. Bovendien uit president Erdogan van Turkije steeds meer sympathie voor islamistische, vaak gewelddadige groeperingen zoals Hamas, die het op Israel gemunt hebben.

De relatie tussen Israel en Turkije blijft ijzig, mede door de harde woorden van Erdogan en door de groeiende relatie van Israel met Cyprus en Griekenland op het gebied van defensie en energie. De aardgasbel in de Middellandse Zee is een grote twistappel in de regio. Israel werkt bij de ontginning van het aardgas samen met Cyprus, waarvan het oostelijke deel door Turkije bezet is. Turkije eist het zeegebied rondom oostelijk Cyprus op, en komt daarmee geregeld in aanvaring met Israelische gaswinnings- en marineschepen die in die wateren mede namens de regering van Cyprus aan het werk zijn. Zo werd in december 2019 het Israelische marineschip Bat Galim verjaagd uit Cypriotische territoriale wateren door de Turkse marine. De Turkse aanspraken op grote sectoren van de Middellandse Zee staan de bouw van de geplande EastMed onderzeese aardgaspijplijn tussen Israel en Europa in de weg. Bovendien is de Turkse marine bezig een vliegdekschip te bouwen, wat de marine versterkt van wat een groeiende rivaal in de regio begint te worden.

Ondanks de toegenomen spanningen, bleef Turkije een van de meest populaire en bereikbare vakantiebestemmingen voor veel Israeli’s, totdat het coronavirus internationaal toerisme stil legde.