Hoe houd je je goede relaties in stand met twee landen die ineens elkaars vijand zijn geworden? En daarbij ook nog voor de eigen strategische belangen zorgen? Dit is het grote dilemma van Israel rond de oorlog in Oekraïne.
Israel moet erg veel ballen in de lucht houden nu Rusland Oekraïne is binnengevallen. De sympathie met het goed bevriende land Oekraïne is in Israel groot. Het recht van het land om de eigen weg te kiezen lijkt in Israel vanzelfsprekend, en daarmee de vanzelfsprekende aansluiting bij het west-liberale blok onder leiding van Israel’s belangrijkste bondgenoot, de Verenigde Staten, en zijn bondgenoten – de NAVO, met wie Israel van oudsher goede relatie onderhoudt. Anderzijds is de relatie met Rusland voor Israel van groot strategisch belang, vooral vanwege Syrië en Iran. Bovendien wonen en werken in de voormalige Sovjetrepublieken veel Joden en Israeli’s.
Tijdens de spannende dagen aan de vooravond van de Russische invasie in Oekraïne heeft het Israelische ministerie van Buitenlandse Zaken herhaaldelijk Israeli’s opgeroepen om te vertrekken. De ambassade bleef lang in Kiev en open, maar is nu in Lviv te vinden. De lijn met de Russen bleef voortdurend open, in een poging de Russen niet tegen zich in het harnas te jagen. Pas op de dag van de invasie gaf de woordvoerder van het ministerie een verklaring: De zorg over de soevereiniteit van Oekraïne werd geuit, humanitaire hulp werd aangeboden. Rusland of de Russische president Poetin, werden niet genoemd.
1/4 Israel shares the concern of the international community regarding the steps taken in eastern Ukraine and the serious escalation in the situation. Israel hopes for a diplomatic solution which will lead to calm, and is willing to help if asked. pic.twitter.com/Tw4UN9E2Ki
— Lior Haiat 🇮🇱🎗️ (@LiorHaiat) February 23, 2022
Dit gebeurde pas gisteren, nadat de invasie van Rusland een feit was: “De Russische aanval op Oekraïne is een serieuze overtreding van de internationale orde. Israel veroordeelt de aanval en biedt haar humanitaire hulp aan de burgers van Oekraïne.”
Remarks by FM @yairlapid 🇺🇦🧵
The Russian attack on Ukraine is a serious violation of the international order. Israel condemns the attack, and is ready and prepared to provide humanitarian assistance to the citizens of Ukraine. ⬇️
— Israel Foreign Ministry (@IsraelMFA) February 24, 2022
Wat zijn de strategische belangen van Israel?
Toenaderingen sinds de jaren 1990
In de jaren 90 van de vorige eeuw, na het einde van de Koude Oorlog, zijn er naar Israel meer dan een miljoen Joden geëmigreerd uit de voormalige Sovjet-Unie. Deze – veelal Russischsprekenden – zorgde in de loop der jaren voor een opening naar het voormalige Oostblok – handelsrelaties, economische belangen, gezamenlijke ondernemingen en culturele uitwisselingen bloeide. Niet alleen met Rusland, maar ook met onder andere Oekraïne, Moldavië en de Baltische staten. Het wereldbeeld in de Israelische luchthavens veranderde radicaal – met bestemmingen die eerder ondenkbaar waren: Moskou en Kiev waren slechts twee ervan. Er wonen en werken in Israel veel Oekraïners; in Oekraïne wonen er zo’n 15.000 Israeli’s. Israel importeert veel graan en bouwmateriaal uit Ukraine, en de export naar het land groeide gestaag. Dit geldt ook voor Rusland, waar naar schatting 50.000 Israëli’s wonen. Ook voelt Israel verantwoordelijkheid voor de honderdduizenden Joden die in Rusland en de voormalige Sovjetrepublieken wonen.
Syrië en Irans nucleaire programma
De directe strategische belangen van Israel met Rusland liggen echter veel dichter bij huis. Sommige beweren dat Israel tegenwoordig zelfs een grens met Rusland deelt – dit vanwege de Russische aanwezigheid sinds 2015 in Israels noorderbuur Syrië. Rusland – die president Assad in het zadel houdt – heeft in Syrië een permanente militaire basis en een haven die voor 99 jaar is gepacht. Om Israel eraan te herinneren zijn onlangs gezamenlijke oefeningen gehouden. Omdat Israel zich zorgen maakt over de groeiende invloed van Iran in Syrië, bombardeert het met regelmaat wapenkonvooien in het land – altijd gecoördineerd met de Russen. Israel is ook zeer op gebrand geen Russische troepen te raken in deze acties. En zo heeft Rusland ook de sleutel in hand rond de aanwezigheid van Iran in Syrië – en Libanon.
Maar Rusland houdt nog een andere kaart in handen – het land is partij in de nucleaire onderhandelingen met Iran. Israel en de Verenigde Staten lijken verschillende belangen te hebben rond dit vraagstuk, en de Israelis zoeken naar andere medestanders in deze. Zo is er met Groot-Brittannië meerdere keren meerdere afspraken gemaakt, maar ook Rusland lijkt hier een voor Israel belangrijke speler te zijn, vooral omdat het betere verhouding met Iran heeft, en wellicht ook betere mogelijkheden tot sancties.
Vrees voor een nieuwe Koude Oorlog
In de afgelopen decennia heeft Israel goede relaties ontwikkeld met Rusland en enkele voormalige Sovjetrepublieken, zoals Oekraïne en Oezbekistan. Het zijn strategische relaties maar ook economische belangen. Ook China vormt voor Israel een belangrijke markt en handelspartner, maar ook een lijn naar Iran. Als de wereld terugvalt in een nieuwe Koude Oorlog, zal het voor Israel zeer moeilijk zijn om deze relaties te behouden als het zijn belangrijkste bondgenoot, de VS, wil behouden.