Elk voorjaar opnieuw komt het weer voorbij: de Israeli Apartheid Week. Ook dit jaar worden organisaties weer opgeroepen om van 13 tot 27 maart activiteiten te organiseren rondom het thema ‘Israel als apartheidsstaat’. Meerdere Nederlandse universiteiten hebben hier in het verleden gehoor aan gegeven. Uitgangspunt is dat er in Israel sprake zou zijn van apartheid. Maar wat is dit dan precies en wie heeft dat bepaald?
(fotocredit: Roel Wijnants op Flickr)
Apartheid
Bij het woord ‘apartheid’ denken we allemaal direct aan Zuid-Afrika. Na 1948 was er hier een verregaand, wettelijk vastgelegd systeem van segregatie, tot aparte bussen, treinen en leefgebieden aan toe. We hebben het hierbij dan over de historische definitie van apartheid. Maar er is ook een juridische definitie van apartheid, die staat in het statuut van het Internationaal Strafhof (dat gevestigd is in Den Haag). In de juridische definitie wordt het begrip losgetrokken van de situatie in Zuid-Afrika.
Oneerlijk proces
Net als in ons eigen nationale strafrecht geldt ook in het internationale strafrecht de onschuldpresumptie: er is pas sprake van schuld, wanneer dit is vastgesteld door een onafhankelijke rechter. Dit is in het geval van Israel nog nooit gebeurd. Het onderzoek is bovendien niet uitgevoerd door een officieel juridisch orgaan, maar door ngo’s zoals Amnesty International. Onderzoeken van ngo’s zijn niet gebonden aan de wetten of regels waar juridische diensten zich wel aan moeten houden. Het Nederlandse kabinet zei daarom ook als reactie op Amnesty’s rapport: “Apartheid is een specifieke juridische term en een ernstig internationaal misdrijf, en het is aan een rechter om te oordelen of hiervan sprake is.”
Kortom: er is geen onafhankelijke rechter die apartheid heeft vastgesteld en het onderzoek wordt uitgevoerd door organisaties die hier niet voor geschikt zijn. Het is in strijd met de onschuldpresumptie om Israel nu al in de beklaagdenbank te zetten of zelfs te doen alsof Israel al veroordeeld is.
Aantijgingen apartheid
Maar zou een onafhankelijke rechter kúnnen vaststellen dat er toch sprake is van apartheid? Om dit te mogen doen geeft het statuut van het Internationaal Strafhof aan dat het hierbij moet gaan om ‘onmenselijke handelingen, gepleegd in het kader van een geïnstitutionaliseerd regime van systematische onderdrukking en overheersing door een groep van een bepaald ras van één of meer groepen van een ander ras, met de opzet om dit regime in stand te houden’. Daar zijn een aantal kanttekeningen bij te plaatsen, al beperken we ons in dit artikel tot twee.
Eerste kanttekening
De eerste kanttekening is echt juridisch van aard. Als we met een juridische bril kijken naar de apartheidsdefinitie (we noemen dit in juridisch jargon ook wel een delictsomschrijving) in het statuut van het Internationaal Strafhof, dan valt op dat de woorden in de delictsomschrijving eisen dat er sprake is van opzet: geïnstitutionaliseerd, systematisch, opzet. In alle onderdelen van de delictsomschrijving komt dit terug.
In het statuut van het Internationaal Strafhof is ook nog eens een bepaling opgenomen die nog meer opzet vereist. De delictsomschrijvingen uit het statuut zijn namelijk alleen strafbaar als álle onderdelen van de delictsomschrijving met ‘opzet en wetenschap’ zijn begaan. Dit betekent dat het misdrijf echt een bijzondere intentie vereist om het regime van systematische onderdrukking en wetenschap in stand te houden. Juridisch gezien betekent dat een zeer hoge drempel.
Tweede kanttekening
Een tweede kanttekening die moet worden gemaakt, is het in ogenschouw nemen van de serieuze dreigingen waarmee Israel zich geconfronteerd ziet. Mocht ooit een onafhankelijk rechter uitspraak willen doen over de apartheidskwestie, dan is het belangrijk dat de rechter hier echt rekening mee houdt. Dit hebben de ngo’s niet gedaan in hun onderzoeken. Zonder terroristische dreiging van Palestijnse zijde zou Israel nooit beperkingen hebben hoeven opwerpen in de Palestijnse bewegingsvrijheid. Daarmee is de intentie van Israel dus niet gericht op raciale onderdrukking, maar op bescherming en veiligheid voor alle burgers in Israel – zowel Arabieren als Joden.
Conclusie
Al met al lijkt de zware beschuldiging van apartheid dus vooralsnog niet te rusten op steekhoudende juridische argumenten. Het continue gebruik van deze term in relatie tot Israels verhouding met de Palestijnen is in het geheel niet constructief en helpt het vredesproces geen stap verder. Het zou daarom beter zijn om te pleiten voor een Vredesonderhandelingen-week. Dat is pas écht iets waar beide partijen bij gebaat zijn.