De zaak rondom de leveringen van de F-35-onderdelen is een nieuwe fase ingegaan. De zaak ligt nu bij de Hoge Raad. Het gaat om een zaak die Oxfam Novib, Pax en The Rights Forum zijn gestart tegen de staat, met als doel om te voorkomen dat F-35-onderdelen nog langer naar Israel gaan. Hoewel het gaat om een zeer technisch-juridische discussie stellen de eisers dat het onderliggende geschil veel concreter is. Volgens hen staat Nederland aan de verkeerde kant van de geschiedenis door Israel te steunen.
Lange aanloop
De zaak kent een lange aanloop. In eerste instantie ging de Rechtbank Den Haag niet mee in de eisen van de drie organisaties. De rechter stelde dat de staat beoordelingsruimte en beleidsvrijheid toekomt. De staat had namelijk wel degelijk overwogen of de F-35-onderdelen nog wel geleverd konden worden, maar was tot de conclusie gekomen dat dit nog steeds mocht. De F-35 is een zeer geavanceerd gevechtsvliegtuig.
Maar het Gerechtshof Den Haag koos een volledig andere benadering. Het stelde dat de staat geen beleidsvrijheid toekomt. Het hof was van mening dat er sprake was van een duidelijk risico op ernstige schendingen van het humanitair oorlogsrecht. Daarom had de staat niet tot een andere mogelijkheid kunnen komen dan te stoppen met de leveringen. Het stelde daarom de eisers in het gelijk: de staat moest stoppen met rechtstreekse leveringen van F-35-onderdelen aan Israel. De staat heeft hiertegen cassatie ingesteld en dat loopt nu bij de Hoge Raad.
Om het nog ingewikkelder te maken zijn de eisers nog een rechtszaak gestart tegen de staat. Zij vinden namelijk dat het niet voldoende is dat de staat gestopt is met rechtstreekse leveringen aan Israel. Zij willen ook dat de staat alle leveringen stopt aan bijvoorbeeld Amerika, als die onderdelen uiteindelijk toch in Israel terecht zouden kunnen komen. De rechtbank wees dat verzoek af.
De staat
Het gaat in deze zaak om de uitleg van allerlei wetgeving: het Wapenhandelsverdrag, Europese wetgeving en nationale wetgeving. Het gaat dan om wetgeving op het gebied van wapenhandel, een ingewikkeld onderwerp. Buiten kijf staat daarbij dat de wetgeving op dit gebied onder meer probeert te voorkomen dat wapens ingezet worden in strijd met het humanitair oorlogsrecht. De staat stelt dat een duidelijk risico op ernstige mensenrechtenschendingen in de Gazastrook op dit moment niet vaststaat.
Daarnaast zegt de staat dat er ook nog andere belangen mogen meewegen in deze beslissing. Het gaat dan om het Nederlandse veiligheidsbelang en geopolitieke overwegingen. Nederland moet wel een betrouwbare partner zijn voor bijvoorbeeld Israel en Amerika, met het oog op de Iraanse dreiging. Anders zou het risico kunnen ontstaan dat Nederland zelf wordt uitgesloten van de F-35. Bovendien zegt de staat dat het wapenexportbeleid onderdeel is van het veiligheid- en buitenlandbeleid van Nederland. Het is de democratisch gelegitimeerde regering die hierover gaat, niet de rechter. De burger heeft hier invloed op, want die kiest de regering.
Als een meer formeel argument stelt de staat dat Oxfam Novib zich niet kan beroepen op de wetgeving. Volgens de staat is deze wetgeving gericht op staten en kunnen burgers hier geen beroep op doen. In juridische termen zeggen we dan dat deze wetgeving geen rechtstreekse werking heeft voor burgers.
Eisende partijen
De eisende partijen zien dit radicaal anders. Zij stellen dat de overwegingen over mensenrechten leidend moet zijn. Dat is niet één van de overwegingen, maar een absolute ondergrens. Als de wapens mogelijk gebruikt worden bij mensenrechtenschendingen, is dat een no-go volgens hen. Het kan volgens hen niet zo zijn dat andere belangen dat kunnen compenseren.
Zij stellen bovendien dat de wetgeving wel rechtstreekse werking heeft voor burgers. Het ultieme doel van deze wetgeving is namelijk ervoor zorgen dat burgers niet de dupe worden van oorlogsgeweld. In dit geval zijn dat de burgers in de Gazastrook. Verwijzend naar uitspraken van het Internationaal Gerechtshof stellen zij dat het overduidelijk is dat Israel oorlogsmisdrijven pleegt. Daarom vinden zij dat de wapens gewoon niet geleverd kunnen worden. Nederland isoleert zich volgens hen steeds meer van de rest van de wereld. Met het blijven leveren van wapens zou Nederland fundamentele waarden schenden en aan de verkeerde kant van de geschiedenis staan.
Glad ijs
De Nederlandse staat begeeft zich op glad ijs met deze formele insteek. Stellen dat het schenden van mensenrechten slechts een onderdeel is van de totaalafweging is ingewikkeld. Dat klinkt namelijk niet als een moreel verantwoorde keus. Juridisch gezien is het bovendien de vraag hoe de Hoge Raad hiernaar kijkt. Blijft er nog beleidsvrijheid over voor een staat als mensenrechten geschonden worden? De staat lijkt te zeggen van wel. Het argument is dat deze afweging aan de staat is, niet aan de rechter.
Het leek er eigenlijk op dat de staat vond dat het duidelijke risico op mensenrechtenschendingen nu wel bestaat. Op dit onderdeel is weinig verweer op gevoerd. De advocaat betoogde dat ook met zoveel woorden. Als de staat het nu opnieuw moest beoordelen, dan wist hij niet of Nederland door zou gaan met de levering van onderdelen aan Israel.
De tegenpartij wees daarbij op de uitspraken van Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof. Volgens advocaat Liesbeth Zegveld is dat gebaseerd op onafhankelijke bronnen, zoals de Verenigde Naties en gerenommeerde ngo’s. Maar als we de bronnen goed bekijken, dan zien we dat de hoofdbron Hamas is. Het is namelijk het Ministerie van gezondheidszorg in de Gazastrook. Zij delen de informatie met deze organisaties, die het vervolgens inbrengen bij de gerechtshoven.
Het andere narratief
Het Israelische narratief verdwijnt daarmee uit beeld. In de statistieken die Hamas aanlevert ontbreekt namelijk een belangrijke categorie. Dat is het aantal gedode Hamasstrijders. Volgens Israel is bijna de helft van het aantal doden Hamasstrijder. Ook verdwijnt uit beeld dat hoe Hamas optreedt in de Gazastrook, namelijk dat de strijders zich verschuilen achter de burgerbevolking. Zij zijn niet te onderscheiden van burgers en maken gebruik van civiele gebouwen, zoals moskeeën, ziekenhuizen, scholen en huizen.
Bovendien verdwijnt de aanleiding voor de oorlog uit beeld. Deze week bleek dat er meer dan 3.800 getrainde terroristen Israel binnentrokken op 7 oktober. Het ging om een grootscheepse en goed gecoördineerde aanval. De strategie van Hamas om zich daarna te verschuilen blijkt te werken. Want de organisatie en de ongekend brute aanval komt bijna niet meer ter sprake, ook niet tijdens deze zitting.
Uitspraak
Ter zitting kwam nog de vraag naar voren hoe andere landen omgaan met deze situatie. De eisende partijen wezen onder meer op het Verenigd Koninkrijk, dat deze week aangaf te stoppen met een gedeelte van de wapenleveranties. Daarbij vermeldden de eisers echter niet dat de F-35-onderdelen hier niet onder vielen: het VK blijft deze onderdelen wel leveren.
De uitspraak laat nog een aantal maanden op zich wachten. Het wordt spannend om te zien wat het oordeel van de Hoge Raad gaat zijn. Dat kan grote consequenties hebben voor het Nederlandse beleid ten opzichte van Israel.