Sinds het uitbreken van de oorlog in Gaza klinkt er vanuit internationale hoek steeds meer kritiek op Israel. Niet alleen op het militaire optreden, maar ook op het gebrek aan mededogen voor het lijden van Palestijnse burgers. Enkele weken geleden sprak universitair docent Peter Malcontent in “Bar Laat” stevige woorden over de Israelische samenleving, die volgens hem te weinig oog heeft voor het lijden van de inwoners van de Gazastrook. Dat er kritiek is op de keuzes van de huidige Israelische regering, is begrijpelijk. Maar het tweede verwijt – het ontbreken van empathie in de Israelische samenleving – is problematischer en in veel opzichten onterecht.
Haidt
De bekende sociaal psycholoog Jonathan Haidt heeft veel geschreven over wat een oorlog doet met mensen: het zorgt al snel voor morele blikvernauwing. Mensen voelen in conflictsituaties in de eerste plaats zorg voor hun eigen groep. Dat is onvermijdelijk bij een conflict. De empathie voor leden van andere groepen komt dan op de achtergrond te staan. Dat is een diepgeworteld mechanisme, geen gebrek aan empathie of moraliteit.
Voor ons als Nederlanders is het makkelijk om met enige afstand naar het conflict te kijken. De beelden van 7 oktober 2023 hebben impact op ons gehad, maar het sentiment is toch vooral dat Israel daar nu maar eens over moet ophouden. Maar deze aanslag heeft grote consequenties gehad voor Israel. Het veiligheidsgevoel is ernstig aangetast. De moord op honderden onschuldige burgers en het gijzelen van meer dan 250 mensen hebben een enorme impact gehad. En ook nu nog houdt Hamas tientallen van hen vast en is het nog steeds oorlog.
Kritiek
Tegelijkertijd zijn veel inwoners van Israel het niet eens met de koers van de huidige regering, wat het maatschappelijk debat nog verder polariseert en emoties oproept. Vanuit die optiek is het onredelijk om nu van de Israelische samenleving te verwachten dat er op een grootschalige manier aandacht is voor het lijden van de Palestijnen.
Dat betekent niet dat die stemmen er niet zijn in de Israelische samenleving. Er zijn genoeg stemmen in het debat die hierop wijzen en die ruimte is er ook. Maar het is vanuit psychologisch opzicht goed te verklaren dat er beperkt ruimte is voor dit lijden. Een groot gebrek aan empathie is er overigens net zo goed aan de Palestijnse zijde. Uit peilingen blijkt dat bijna 90 % van de Palestijnen überhaupt niet gelooft dat er op 7 oktober 2023 wandaden zijn gepleegd. Maar ook van Palestijnen kunnen we niet verwachten dat zij nu empathie hebben voor Israeli’s. En net als aan Israelische zijde zullen er ook daar stemmen zijn die daartoe wel oproepen. Wellicht zijn dit de stemmen die later ook zouden kunnen zorgen voor verzoening.
Goede houding
Wat is dan wel een goede houding? Als we denken dat Israel zich niet houdt aan het humanitair oorlogsrecht, dan is het van belang om hen daarop te wijzen. Recht houdt zich juist niet bezig met emoties, het kijkt alleen of de handelingen rechtvaardig zijn. Maar het is van belang om Israel niet te vergelijken met Hamas, zoals nu zoveel gebeurt. Net zoals we Hamas niet moeten vereenzelvigen met de Palestijnen. Het is niet nodig om meteen een waardeoordeel te hangen aan de kritiek op Israel.
Het naleven van het recht is iets waarop je een bevriend land kan wijzen. Dat zijn immers de regels die we met elkaar hebben afgesproken. Juist ook in een oorlog, waarbij er altijd een gebrek aan empathie zal zijn voor de tegenstander. Maar zodra we beginnen over een gebrek aan moraliteit, dan zullen de hakken in het zand gaan. En terecht. Want een vriend wijs je op zijn fouten, maar dat betekent niet dat je meteen gaat twijfelen aan zijn moraal.