Het duurde even, maar uiteindelijk is het er toch van gekomen: er is onderzoek gedaan naar de vraag of Israel zich wel houdt aan het EU-associatieverdrag, dat met het land is gesloten. Het gaat dan specifiek om artikel 2, waarin staat dat beide partijen mensenrechten en democratische principes moeten respecteren. Het rapport is al gelekt en hieruit blijkt dat de EU zich vooral gaat baseren op rapporten van de VN. Daarmee wordt deze exercitie een self-fulfilling prophecy.
Mensenrechten
Over welke bepaling hebben we het precies? Het gaat om artikel 2 van het EU-associatieverdrag met Israel. Dat luidt als volgt: “Relations between the Parties, as well as all the provisions of the Agreement itself, shall be based on respect for human rights and democratic principles, which guides their internal and international policy and constitutes an essential element of this Agreement”.
In mei van dit jaar stelden meerdere Europese landen dat er een onderzoek moest komen naar mogelijke mensenrechtenschendingen door Israel. Dat gebeurde onder leiding van Nederland. Voor een zodanig verzoek is geen volledige eensgezindheid nodig, dat betekent dat een groep van EU-landen kon vragen om dit onderzoek. Het gaat dan om de ministers van Buitenlandse Zaken, die bevoegdheid hebben om hierover te beslissen. Volledige eensgezindheid is wel nodig voor eventueel consequenties: het compleet opschorten van het verdrag vereist instemming van alle EU-landen (artikel 218 VWEU). Het gedeeltelijk opschorten kan met een zogenaamde gekwalificeerde meerderheid. De kans dat dit gaat gebeuren is klein, omdat grote landen zoals Duitsland, Frankrijk en Italië hier niet voor zijn. Aan de andere kant staan kritische landen, Spanje en Ierland. Nederland heeft een middenpositie, maar wil vooral dat de EU met één mond spreekt.
Gisteren besloten de EU-ministers van Buitenlandse Zaken dat er op dit moment in ieder geval nog geen maatregelen worden genomen. Voorlopig probeert de EU voorzichtig op te treden en Israel ertoe te bewegen om meer voedsel toe te laten en een staakt-het-vuren te sluiten, mits alle gijzelaars vrijkomen. In juli 2025 spreken de EU-minister van Buitenlandse Zaken verder over het onderzoek naar Israel. De druk op Israel zal dan wel toenemen, maar een opschorting ligt nog niet voor de hand.
Beschuldigingen
Een onderzoek naar de keuzes van de huidige Israelische regering is op zich geen vreemd voorstel. Zeker de maatregelen die genomen zijn sinds maart 2025 zijn zeer controversieel. Maar dan moet de EU wel de juiste informatie tot zich nemen.
Dankzij een lek is een memo naar buiten gekomen. In dit memo wordt zichtbaar dat de EU zich vooral baseert op rapporten van “independent international institutions”. Dat zijn stuk voor stuk VN-organisaties. De vraag is echter wel hoe onafhankelijk die onderzoeken dan echt zijn, want kunnen we nog wel stellen dat de VN “onbevooroordeeld” is? Een paar voorbeelden uit de gelekte memo illustreren deze twijfel en laten zien hoe Israel met onjuiste informatie besmeurd wordt. De conclusie van de memo is dat er indicaties zijn dat Israel zich schuldig maakt aan mensenrechtenschendingen
Kinderen en vrouwen
De gelekte memo verwijst rechtstreeks naar een rapport van de Hoge Commissaris voor de Mensrechten (OHCHR). Dat is onderdeel van de VN-mensenrechtenraad, een berucht onderdeel van de VN. Ook de EU zelf heeft regelmatig kritiek op dit orgaan, bijvoorbeeld omdat Israel een standaard agendapunt is op de vergaderingen van de raad.
Het genoemde rapport is de basis van een zeer valse beschuldiging aan het adres van Israel, namelijk dat 70% van de doden in de Gazastrook vrouwen en kinderen zouden zijn. Dat is volgens de OHCHR een reden om aan te nemen dat Israel zich volledig willekeurig richt op burgers, omdat dit aansluit bij de bevolkingsopbouw in de Gazastrook. Maar in werkelijkheid betreft het aantal vrouwen en kinderen 46 % van het aantal dodelijke slachtoffers. Toch staat deze flagrante leugen nu in een memo van de EU.
Ziekenhuizen
Iets verderop in de memo gaat het over Israelische aanvallen op ziekenhuizen. De bron is opnieuw hetzelfde rapport van de OHCHR. Het rapport stelt dat Israel de ziekenhuizen aanvalt in een “apparent systematic fashion”, met als doel om de gezondheidszorg in de Gazastrook de nek om te draaien. Een claim die verder niet onderbouwd wordt in het rapport, behalve dan door het feit dat Israel in sommige gevallen in of vlakbij ziekenhuizen heeft geopereerd.
Het is namelijk geen geheim dat Hamas gebruikt maakt van ziekenhuizen. Onlangs nog bracht Israel een hooggeplaatste militaire leider om het leven, namelijk Mohammed Sinwar (de broer van Yahya Sinwar). Die bevond zich in een tunnelcomplex vlakbij een ziekenhuis. Israel heeft de plicht om met de nodige voorzorgsmaatregelen te handelen. Maar het land beschuldigen van dit soort ernstige feiten zonder dat degelijk te onderbouwen, dat is oneerlijk. Maar ook deze claim staat nu opgenomen in de memo van de EU.
Tegenspraak
Het laat opnieuw het belang zien van goed onderzoek. Daarbij is het van groot belang dat de EU niet zomaar de claims overneemt van VN-organisaties. Regelmatig baseren deze onderzoeken zich volledig op informatie die afkomstig is van Hamas. Goed onderzoek vereist hoor- en wederhoor. Dat betekent dat Israel de mogelijkheid moet hebben om zich te verdedigen. Dat ontbreekt in de rapporten van de VN, die stelselmatig Israel beschuldigen van alle mogelijke misdrijven. Zonder dat is vastgesteld door een onafhankelijke rechter. Daarmee doet de EU Israel onrecht aan.