Een paar weken geleden voerde het Israelische leger een militaire operatie uit in het vluchtelingenkamp van Jenin, dat eigenlijk onderdeel van de stad Jenin is geworden. Bij een vluchtelingenkamp denken we vaak aan zeeën met witte tenten. Maar Palestijnse vluchtelingenkampen bestaan al tientallen jaren en hebben een metamorfose ondergaan.
(Zicht op een vluchtelingenkamp bij Bethlehem)
Achtergrond vluchtelingenkampen
Er zijn 58 erkende Palestijnse vluchtelingenkampen, die je terug kunt vinden in Jordanië, Syrië, Libanon, de Gazastrook, op de Westelijke Jordaanoever en in Oost-Jeruzalem. Daarnaast zijn er ook nog clandestiene kampen die niet officieel erkend worden. Een bekend voorbeeld van een niet-erkend kamp is het vluchtelingenkamp Yarmouk in Syrië.
Vanuit de VN is er een aparte organisatie opgericht die zich bezighoudt met alleen de Palestijnse vluchtelingen: de UNRWA (United Nations Relief and Works Agency for Palestine refugees in the Near East). Deze organisatie is niet verantwoordelijk voor de Palestijnse vluchtelingenkampen zelf (dat zijn de landen waar de vluchtelingenkampen gevestigd zijn), maar wel voor het leveren van diensten (onderwijs, zorg) en het onderhouden van de installaties.
De diensten van de UNRWA zijn beschikbaar voor alle Palestijnse vluchtelingen. Volgens de definitie van UNRWA zijn Palestijnse vluchtelingen ‘alle personen die verbleven in het gebied Palestina gedurende de periode van 1 juni 1946 tot 15 mei 1948 en die huis en bestaansmiddelen hebben verloren als gevolg van het conflict in 1948’. De UNRWA heeft besloten om ook de nakomelingen van Palestijnse vluchtelingen onder het mandaat van de UNRWA te laten vallen. In totaal gaat het dan nu om 5,9 miljoen vluchtelingen. Momenteel leven ongeveer 1,5 miljoen Palestijnen in vluchtelingenkampen, maar ook de andere Palestijnen kunnen dus een beroep doen op de diensten van de UNRWA. Palestijnen die Jordaans staatsburgerschap hebben ontvangen vallen ook nog steeds onder de UNRWA-definitie van vluchteling. De UNRWA hanteert daarmee een zeer ruime definitie.
Om alle voorzieningen draaiend te kunnen houden is heel veel geld nodig. In 2021 betroffen de uitgaven meer dan een miljard euro. Tot de grootste donoren van de UNRWA behoren de VS, Duitsland en de EU. Volgens de gegevens van UNRWA ging in 2020 het grootste gedeelte van het budget naar onderwijs, het gaat dan om 58 % van het budget en meer dan 500.000 kinderen krijgen onderwijs vanuit de UNRWA.
Mandaat van de UNRWA en recht op terugkeer
Het mandaat van de UNRWA is gestempeld door Resolutie 194 van de Verenigde Naties, waarin staat dat de vluchtelingen die willen terugkeren dat zo snel mogelijk moeten kunnen doen: het recht op terugkeer. Dat impliceert dat er alleen een tijdelijke oplossing nodig was en is om de vluchtelingen op te vangen, totdat de vluchtelingen kunnen terugkeren. Het mandaat van de UNRWA is er dan ook niet op gericht om ervoor te zorgen dat vluchtelingen opgenomen worden in de landen waar ze heen zijn gegaan of in andere landen.
Sommigen pleiten voor het opheffen van de UNRWA, maar de vraag is of dat het probleem oplost. Zowel de Palestijnen zelf als de Arabische landen zouden daarmee ook de hoop op terugkeer opgeven en bovendien zitten de Arabische landen er niet op te wachten om een grote groep verarmde Palestijnen op te nemen in hun samenleving.
Verschillende regimes
De UNRWA heeft dus wel een belangrijke taak in de kampen, maar is niet eindverantwoordelijk voor de kampen. Dat is uiteindelijk de regering die de zeggenschap heeft over het stuk land. Dat betekent dat er opmerkelijke verschillen zijn van de behandeling van Palestijnse vluchtelingen in de verschillende landen. In alle landen (behalve Jordanië) hebben de Palestijnen geen staatsburgerschap gekregen. Daarnaast mogen de Palestijnen in Libanon geen bezit hebben, niet buiten het kamp wonen en mogen ze ook maar een beperkt aantal beroepen uitoefenen. In Syrië is de situatie wat dat betreft iets beter, daar hebben de Palestijnen wel toegang tot de arbeidsmarkt en mogen ze een woning kopen. Maar door de burgeroorlog in Syrië is ook de economische situatie flink verslechterd en een gedeelte is gevlucht naar de omliggende landen en andere landen en een aantal vluchtelingenkampen hebben ernstige schade opgelopen door de gevechten.
Van tent naar semipermanent
Zoals elk vluchtelingenkamp begonnen de Palestijnse vluchtelingenkampen ook met tenten, omdat honderdduizenden mensen acuut een woonplek nodig hadden. Maar over de jaren heen zijn de tenten vervangen door woningen en appartementen, met daartussen smalle straten. De vluchtelingenkampen behoren tot de meest dichtbevolkte gebieden in de wereld en zijn overbevolkt. Dat komt ook omdat de vluchtelingenkampen altijd bedoeld zijn geweest als een tijdelijke opvang. Het land is ook geen eigendom van de UNRWA of van de vluchtelingen zelf. Door de ontwikkelingen zien de vluchtelingenkampen er niet meer uit zoals je zou verwachten van een vluchtelingenkamp. Ze hebben meer de vorm gekregen van dorpen en stadjes.
(Credits: UNRWA. Vluchtelingenkamp Dheisheh bij Bethlehem in 1952)
Afgezonderd
Veel vluchtelingenkampen zijn ook onderdeel geworden van de uitdijende steden. Toch zijn de vluchtelingenkampen ook nog duidelijk herkenbaar, doordat ze qua oppervlakte niet of maar weinig uitdijen, maar wel heel dicht bevolkt zijn. Dat valt op bij satellietbeelden. Ook zijn er nog vaak poorten zichtbaar, waardoor je het vluchtelingenkamp binnenkomt.
Een sprekend voorbeeld hiervan is het vluchtelingenkamp in Jenin, waar begin juli van dit jaar ook de actie plaatsvond van het Israelische leger. Het oorspronkelijke vluchtelingenkamp ligt nu eigenlijk helemaal in Jenin, maar het oorspronkelijk vluchtelingenkamp is op de luchtfoto nog herkenbaar vanwege de dichtheid van de woningen in dat gebied.
(Credits: OCHA. De witte lijnen zijn de grenzen van het vluchtelingenkamp)
Paradox
Er zijn echter ook aantrekkelijke kanten aan het wonen in een vluchtelingenkamp, alhoewel dat wel per land verschilt. Het meest in het oog springende voordeel bij vluchtelingenkampen op de Westelijke Jordaanoever is het feit dat er vaak geen belasting wordt betaald over de woning en de grond en dat er niet betaald wordt voor water en elektriciteit. Bovendien ontvang je als vluchteling allerlei gratis diensten van de UNRWA, die in het kamp beter beschikbaar zijn dan daarbuiten. De woningen in een vluchtelingenkamp zijn goedkoper. Hoewel het niet toegestaan is om de woningen te verkopen gebeurt dat namelijk wel. Dat betekent dat er ook Palestijnen zijn die later zijn gaan wonen in de vluchtelingenkampen en vice versa.
Uiteindelijk wegen deze voordelen niet op tegen de vele nadelen. In de meeste vluchtelingenkampen wonen veelal zeer verarmde Palestijnen dicht op elkaar, zonder goed toekomstperspectief en in een omgeving met veel anarchie en wetteloosheid. Dat is een voedingsbodem voor problemen. De vluchtelingenkampen zijn dan ook regelmatig de plek waar terroristische bewegingen actief zijn en waar terroristen zich ook verschuilen. Het voorbeeld hiervan is ook weer Jenin. Dat was ook het zwaartepunt van de Israelische actie begin juli. In het vluchtelingenkamp heeft ook de Palestijnse Autoriteit weinig gezag en dat bevestigt weer het beeld van anarchie en wetteloosheid.