Het mullahbewind bevindt zich in zwaar weer. Het regime van Ayatollah Khamenei kraakt onder de druk van sancties, interne onrust en de instorting van zijn bondgenoten. Terwijl de Verenigde Staten onder Trump hun ‘maximum pressure’-campagne tegen Iran nieuw leven hebben ingeblazen, brokkelt de greep van het regime op de eigen bevolking af. Protesten laaien op, de economie zakt steeds verder weg en Israel laat er geen twijfel over bestaan dat het niet zal toestaan dat Iran een kernmacht wordt. De kaarten hebben er in Teheran weleens beter voorgelegen. Desondanks lijkt het regime van geen wijken te willen weten. Dat brengt grote risico’s met zich mee.
Teheran in het nauw
Met de val van het Assad-regime in Syrië heeft Iran een cruciale pijler binnen zijn ‘As van Verzet’ verloren, zo geeft Teheran ook zelf toe. De militaire aanwezigheid van Iran in Syrië is inmiddels verwaarloosbaar. Hezbollah, lang de speerpunt van Iran’s terreurapparaat in Libanon, heeft zware klappen geïncasseerd door Israelische militaire operaties en het wegvallen van de Syrische smokkelroute. De terreurgroep verkeert ook financieel in zwaar weer; zelfs het betalen van de eigen militanten lukt op dit moment niet. Hamas kan militair eveneens nauwelijks meer een rol van betekenis spelen binnen het islamistische bondgenootschap. In Irak verliest Iran terrein, nu Israel en de VS systematisch aanvallen uitvoeren op door Iran gesteunde milities en het Irakese leiderschap – onder dreiging van sancties – poogt om onder het Iraanse juk uit te komen. Intussen dreigen nog meer Amerikaanse en Europese sancties tegen het land dat sowieso al gebukt gaat onder eerdere pakketten.
Terwijl de buitenlandse invloed afneemt, worstelt Teheran met groeiende onrust in eigen land. De economie stort verder in, met torenhoge inflatie en voedseltekorten. De oliehandel, jarenlang de levensader van het regime, staat onder druk door sancties. Amerikaanse inlichtingendiensten zien de economische crisis als een direct gevolg van de ‘maximum pressure’-strategie van Trump. De hyperinflatie heeft de interne onvrede over de mullahs verder aangewakkerd. Sinds 2022 kampt het regime al met een legitimiteitscrisis, maar daar kwam een week geleden nog een pijnlijk dieptepunt bij. Nota bene op de dag dat de islamitische revolutie van 1979 gevierd moest worden, werd er luidkeels ‘dood aan Khamenei’ geschreeuwd door woedende Iraniërs.
Bondgenoten
Ondanks de verzwakking weigert Iran zijn expansieve ambities op te geven. Hezbollah blijft de financiële steun uit Teheran ontvangen, via geheime geldtransporten die de Libanese economie binnensijpelen. Pogingen van de Libanese regering om dit een halt toe te roepen hebben al tot hevige confrontaties geleid met Hezbollahsupporters, waarbij zelfs een VN-konvooi belaagd werd. De uitvaart van Hassan Nasrallah in Beirut moest laten zien dat de band tussen Iran en Hezbollah onverminderd sterk is. In Jemen blijven de Houthi’s een pion in Irans regionale strategie. Ook daar zijn VN-medewerkers hun leven niet zeker; het bewoog de organisatie alle hulp aan het door Ansar Allah (rebellengroep in Jemen) gecontroleerde deel van Jemen stop te zetten.
Desondanks weet men ook in Teheran dat er weinig over is van zijn ooit zo gevreesde bondgenootschap. Derhalve klampt Iran zich nu steeds meer vast aan China. Peking levert cruciale chemische stoffen voor Irans ballistische raketten, terwijl Iran de omgekeerde weg bewandelt en olie aan de Aziatische grootmacht probeert te verkopen buiten het bereik van Amerikaanse sancties. China is al langer een belangrijke partner voor de Iraanse economie en defensie. Daarnaast heeft Iran zijn samenwerking met Noord-Korea geïntensiveerd, waarbij kennis, technologie en wapens uitgewisseld worden die gebruikt kunnen worden voor nucleaire doeleinden.
Geen eten, wel bommen
Terwijl de economie instort, de bevolking honger lijdt en scholen gesloten blijven vanwege de energiecrisis in het land, blijft Iran massaal investeren in wapens. Daarbij wordt ook onverminderd ingezet op drones en het ballistisch raketprogramma, dat eerder zware klappen te verduren kreeg bij Israelische luchtaanvallen. Volgens inlichtingendiensten is Iran zich op dat gebied fors aan het herbewapenen. Overigens windt het regime daar ook geen doekjes om; de afgelopen maanden pronkte de Revolutionaire Garde (IRGC) meermaals met ondergrondse ‘raketsteden’. Daarnaast claimt Teheran een nieuwe raket te hebben ontwikkeld die voor de Israelische luchtverdediging niet te stoppen zou zijn. Zeker is in elk geval dat Iran zijn defensie-uitgaven heeft verdubbeld, wat het onder andere financiert met de verkoop van olie aan China. Dat leidde de Verenigde Staten er weer toe nieuwe sancties op te leggen.
Ook de samenwerking met Rusland is intensiever geworden. Moskou voorziet Iran van geavanceerde luchtverdedigingssystemen, terwijl Iran drones en raketten aan Rusland levert voor de oorlog in Oekraïne. Dit wederzijdse bondgenootschap baart het Westen grote zorgen, zeker omdat met Iran, Rusland, China en Noord-Korea nu een nieuwe ‘As’ lijkt te ontstaan. Waar het oude bondgenootschap berustte op een islamistische visie, voert nu met name een antiwesterse motivering de boventoon. Dat is niet alleen zorgelijk voor Israel, maar ook voor Europa en de Verenigde Staten. Niet in de laatste plaats omdat drie van de vier landen reeds kernmachten zijn. Daar hoopt ook Iran zich aan toe te voegen.
Ultimum remedium
Het is een publiek geheim dat het Iraanse regime werkt aan een kernwapen. Er is Israel en de Verenigde Staten veel aan gelegen om dat te voorkomen. Dat wordt door elementen binnen de Revolutionaire Garde gezien als een existentiële bedreiging voor Iran. De interne druk binnen het regime om een kernwapen te ontwikkelen neemt dan ook toe. Topmilitairen dringen er bij Khamenei op aan om zijn religieuze fatwa tegen kernwapens te herroepen. Daar lijkt gehoor aan te worden gegeven; Iran heeft zijn uraniumverrijking opgevoerd tot een niveau dat gevaarlijk dicht bij wapenkwaliteit ligt.
Het regime zou daarbij actief werken aan een minder geavanceerde kernbom, die sneller en in grotere aantallen geproduceerd kan worden. Bovendien uitte een topgeneraal van de IRGC forse dreigementen richting Israel, dat volgens hem ‘van de kaart zal worden geveegd in een grote aanval’. Het lijkt erop dat de Joodse staat niet voornemens is dat af te wachten. Uit Amerikaanse inlichtingen blijkt dat Israel zeer serieus overweegt om over te gaan op een preventieve aanval op Iraanse nucleaire installaties. Jeruzalem heeft eerder al gezworen geen nucleair Iran te dulden, waarbij dus ook een militaire interventie allerminst uitgesloten wordt. Het lijkt erop dat Teheran zelf ook ernstig rekening houdt met dat scenario; het leger – en in het bijzonder de luchtverdediging – zijn in de hoogste staat van paraatheid gebracht.
Escalatie hangt in de lucht
Iran is zwakker dan ooit, maar juist die verzwakking maakt het regime gevaarlijker. De toenemende afhankelijkheid van China en Rusland is een kortetermijnstrategie, maar lost de fundamentele problemen niet op. Terwijl sancties en interne onrust toenemen, kiest Teheran niet voor de-escalatie, maar voor agressie. Dit is een onbegrijpelijke strategie en vergroot de kans op een grootschalig conflict. Aan de andere kant heeft het regime er nooit geheimzinnig over gedaan dat het de vernietiging van Israel nastreeft. Die dreiging moet serieus worden genomen.
Met de openlijke herbewapening, de intensieve ontwikkeling van ballistische wapens en de inzet op een kernbom beweegt Iran zich openlijk richting een confrontatie met Israel en de Verenigde Staten. Nu het kernwapenprogramma een kritiek punt nadert lijkt het slechts een kwestie van tijd voordat Israel militair ingrijpt. De vraag is niet óf, maar wanneer dat moment aanbreekt. Het risico op een bredere regionale oorlog wordt met de dag groter, en het Westen zal moeten beslissen of het Iran laat doorgaan of ingrijpt voordat het te laat is.