Sinds oktober 2023 is de relatie tussen Israel en Turkije niet alleen bekoeld, maar heeft deze een dieptepunt bereikt. Dat resulteert in een diplomatiek en economisch conflict dat de regio nog lang zal beïnvloeden. In de kritiek op Israel staat het land niet alleen; vele landen in de regio hebben kritiek op de oorlog. Maar het verschil is dat Erdogan ook daadwerkelijk de diplomatieke en economische banden heeft doorgesneden. Bovendien is de retoriek van Turkije veel extremer. Langzaam maar zeker creëert het land een zeer vijandige gezindheid tegenover de Joodse staat.
Vroegere banden
Turkije was in 1949 het eerste islamitische land dat Israel erkende. In de tientallen jaren daarna bleven de banden tussen de landen bestaan. Maar de achteruitgang van deze banden ontstond toen de AKP-partij van Erdogan aan de macht kwam in 2003. Het dieptepunt in de relatie was het incident rondom het schip ‘Mavi Marmara’ in 2010. Het Turkse schip probeerde de Israelische blokkade van de Gazastrook te doorbreken. Toen Israel het wilde tegenhouden, ontstond er een strijd, waarbij negen Turkse activisten om het leven kwamen.
Ook oorlogen tussen Israel en Hamas leidden steevast tot enorme kritiek van president Erdogan. Toch verbeterde de relatie tussendoor wel weer. Ook de economische banden tussen de landen bleven in stand. Vlak voor de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 was er sprake van verregaande toenadering tussen de landen.
De aanval van Hamas
Maar de aanval van Hamas gooide roet in het eten. Erdogan kreeg het niet over zijn lippen om de aanval van Hamas te veroordelen, maar sprak zich wel uit tegen de Israelische reactie hierop. Al snel sprak de Turkse leider over genocide en vergelijkingen tussen Israel en Nazi-Duitsland kwamen regelmatig voor. Sterker nog, Erdogan stelde dat Netanyahu erger is dan Hitler. Turkije voegde de daad bij het woord. Het heeft zich daadwerkelijk aangesloten bij de zaak die Zuid-Afrika heeft aangespannen tegen Israel, waarin het de Joodse staat beschuldigt van genocide.
Er zijn meerdere redenen waarom Turkije niet kwam tot een veroordeling van Hamas. Veel kopstukken van de beweging wonen namelijk in Turkije. Dat is een fenomeen dat begon toen er een deal kwam waarbij de Israelische militair Gilad Shalit vrijkwam in 2011. Tientallen kopstukken van Hamas kwamen toen ook op vrije voeten, en meerdere van hen gingen in Turkije wonen. Daarnaast is er in de partij van Erdogan (de AKP, de Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling) veel sympathie voor de Moslimbroederschap, waarvan Hamas een tak is. Turkije steunt in veel landen de Moslimbroederschap en staat positief tegenover de beweging, net als Qatar.
Daarnaast zijn er de regionale ambities van Erdogan. De president ziet zichzelf als de leider van de islamitische wereld. Turkije is ook lid van de NAVO en presenteert zichzelf als een land dat bruggen kan bouwen tussen de islamitische en de westerse wereld. Kritiek op Israel en steun voor Hamas doet het over het algemeen goed in de islamitische wereld.
Banden verbroken
In de kritiek op Israel staat het land ook niet alleen. De meeste landen in het Midden-Oosten hebben veel kritiek. Maar ondanks de kritiek hebben die landen nog steeds strategische en economische banden met Israel. Zelfs normalisatie tussen Israel en Saoedi-Arabië staat weer op de agenda. Een groot verschil is echter dat Turkije het niet bij woorden heeft gelaten. Het heeft daadwerkelijk ook de economische banden tussen Israel en Turkije verbroken.
In mei 2024 verbood het land alle handel met Israel. Toch lijkt het er sterk op dat er alsnog handel is tussen de landen, via derde landen zoals Griekenland. De Turkse regering bestrijdt te vuur en te zwaard het beeld dat de handel indirect doorgaat. Hoe dan ook, de Israelische economie heeft niet veel te lijden gehad van deze stap. Toch is dit wel een zeer zorgelijke stap.
Dictatuur
Daarbij speelt dat de inwoners van Turkije voortdurend te horen krijgen dat Israel een gevaar is. De Turkse media spelen hierbij een grote rol. Het democratische gehalte van Turkije is namelijk ernstig aangetast. Het meest duidelijke bewijs hiervan is de arrestatie van de burgemeester van Istanbul, Ekrem Imamoglu. Deze arrestatie heeft ervoor gezorgd dat Imamoglu niet mee kan doen in de Turkse verkiezingen. Het is overduidelijk dat dit een politiek proces is, waarmee de greep van Erdogan op Turkije duidelijk wordt. Ook tientallen journalisten zijn al gearresteerd. Het leidt ertoe dat de kranten alleen nog maar schrijven wat in het straatje van Erdogan past.
Het narratief is dat Israel een daadwerkelijke bedreiging zou vormen voor Turkije. Als bewijs hiervoor dienen de interventies van Israel in Libanon, Syrië, Jemen en Iran. Daarbij wordt uit het oog verloren dat Israel daar heeft ingegrepen omdat groeperingen in deze landen Israel aanvielen, het ging om de door Iran omgedoopte As van het Verzet. Het is overduidelijk dat Jeruzalem geen aspiraties heeft om gebieden in deze landen over te nemen. Maar de Turkse pers stelt dat het gaat om expansiedrift van Israel. Het creëert daarmee echt een beeld van Israel als grote vijand. Bovendien heeft Erdogan meerdere malen geïnsinueerd dat hij in gaat grijpen en aan wil sturen op een rechtstreekse confrontatie met Israel.
Machtsvacuüm
De ironie is natuurlijk dat Turkije zelf wel intervenieert in andere landen en daar blijft. Het land bemoeit zich actief met Syrië en Libië en heeft delen van deze landen bezet. Het heeft daarnaast militaire bases in meerdere landen, zoals Somalië en Sudan. Het lijkt er niet op dat de Turkse expansiedrift hiermee gestopt is.
Hoewel Turkije officieel de aanvallen van Israel en Amerika op het Iraanse regime veroordeelt, spint Turkije hier ook garen bij. Het geeft Turkije de mogelijkheid om de eigen macht uit te breiden. Maar tegelijkertijd vreest het land ook voor anarchie in Iran, dat immers grenst aan Turkije. Het opvullen van dit vacuüm botst echter met Israel, een andere sterke regionale macht.
Gevaar
De vraag is hoe hoog Turkije het spel wil spelen. Er zijn namelijk nog vele indirecte contacten tussen Israel en Turkije, bijvoorbeeld via gezamenlijk bondgenoot Amerika. Het is geen geheim dat Trump en Erdogan het goed kunnen vinden met elkaar. Bovendien zit Turkije nog steeds in de NAVO, het land staat met één been in de westerse wereld. Opvallend is ook het feit dat er sprake zou zijn van toenadering tussen Israel en Syrië, waarbij zelfs het woord normalisatie valt. Dat verkleint de kans op een confrontatie tussen Israel en Turkije. De kans bestaat dat het toch vooral blijft bij retoriek van Erdogan. Kritiek op Israel legt hem geen windeieren en leidt af van bestaande interne problemen.
Maar toch belooft de Turkse houding niet veel goeds. Erdogan laat het niet meer alleen bij woorden. Daarbij komt dat het sentiment van Israel als vijand in Turkije flink is gevoed. Bovendien zijn de aspiraties van Erdogan groot, hij wil de onbetwiste leider zijn in de islamitische wereld. Een confrontatie met Israel ligt dan wel voor de hand, alhoewel dat niet militair hoeft te zijn. Een eventueel militair conflict tussen Israel en Turkije zou grote gevolgen hebben, juist vanwege de banden die beide landen hebben met het Westen.
Daarbij komt dat Turkije een geduchte vijand zou zijn voor Israel. Het land heeft een sterk leger, met een grote vloot en een moderne luchtmacht. Trump heeft Turkije in zijn vorige termijn uitgesloten van het F-35-project, maar er zijn al berichten dat de Amerikaanse president dit terug wil draaien. Turkije staat op een indrukwekkende negende plaats in de Global Firepower-index, een index die militaire sterkte rangschikt. Het laat Israel daarmee achter zich, dat op de vijftiende plaats staat. Maar technologisch moet het land het zeker afleggen tegen Israel, dat ook dubbel zo veel geld investeert in het leger.
Dreiging
De turbulente relatie tussen Turkije en Israel belooft geen snelle verbetering, vooral niet onder Erdogan. Het is duidelijk dat de weg naar normalisatie lang en vol obstakels zal zijn. De kans dat het daadwerkelijk tot een militaire confrontatie komt op korte termijn is niet groot, maar meer spanningen en retoriek liggen wel voor de hand. De geschiedenis van beide landen geeft gelukkig wel hoop voor een betere toekomst.