De oorlog tegen het Iraanse regime heeft alles wat je van een oorlog kunt verwachten: een verrassende opening, een militair overwicht van de VS en Israel en een brallend maar standvastig Iraans regime. Wat in ieder geval wel vast staat: president Trump dicteert het ritme, maar heeft nu te maken met een ideologisch gedreven tegenstander, die alles uit de kast haalt om te overleven. Voor de rest is er vooral heel veel speculatie, die vooral loopt via de lijnen voor of tegen Trump.
Opbouw troepen
Eigenlijk kon je de aanval van Amerika en Israel geen echte verrassing meer noemen. De enorme Amerikaanse troepenopbouw liet weinig andere conclusies over. De VS en het Iraanse regime waren officieel nog in onderhandeling, maar die truc heeft Amerika nu al vaker uitgehaald. Het verrassingselement zat vooral in de krachtige openingsaanval van Israel, waarbij de opperste leider Khamenei meteen is uitgeschakeld. Hoewel slechts details uitlekten bleek dat de operatie minutieus was voorbereid. Israel had zelfs de camera’s die het verkeer monitoren gehackt, waardoor het volledig op de hoogte was van het komen en gaan van Khamenei.
Maar het was voor Israel wachten op het juiste moment. En daarin was premier Netanyahu afhankelijk geworden van Amerika. Want het is overduidelijk dat president Trump de lakens uitdeelt. Het lijkt erop dat het Iraanse regime de aanval over zichzelf heeft afgeroepen, doordat het begin januari uiterst gewelddadig een opstand in Iran neersloeg. Trump beloofde toen aan de Iraanse demonstranten dat hulp onderweg was.
Zwalken
President Trump schepte al snel onduidelijkheid over de motieven voor de aanval op Iran. De formele lijn was dat het Iraanse regime toch weer probeerde om een kernwapen te ontwikkelen. Daarnaast wees hij op de ontwikkeling van ballistische raketten door het regime, die op termijn de potentie hebben om Amerika te kunnen raken. Daarnaast wees hij op de proxies van Iran, die aanvallen plegen op doelen van Amerika en de bondgenoten, zoals Israel. Maar in een videoverklaring sprak hij ook over een nieuw regime. Hij riep het Iraanse volk op om in opstand te komen, nadat de aanvallen afgerond zouden zijn. Maar de Amerikaanse ministers Rubio en Vance noemden het veranderen van het regime dan weer niet.
President Trump maakt zich niet veel zorgen over zijn zwalkende beleid. De ene dag kan hij zeggen dat de oorlog nog enige weken zal duren, de dag daarna stelt hij dat de oorlog bijna voorbij is. Soms lijkt hij te eisen dat het regime zich totaal overgeeft, terwijl hij op andere momenten vooral een nieuwe leider lijkt te zoeken die naar zijn pijpen danst. Gaat het hem nu om de belangen van het Iraanse volk of vooral om de Amerikaanse belangen? Het lijkt erop dat uiteindelijk de laatste belangen toch prevaleren. Daarbij refereert hij zelf ook regelmatig aan de succesvolle aanval op Venezuela, waar nu een leider zit die meer in het Amerikaanse gareel lijkt te lopen. Maar het blijft gissen naar de echte bedoelingen van Trump. Het zijn uiteindelijk dagkoersen.
Afgelopen maandag leek Trump te suggereren dat de oorlog wel eens snel afgelopen zou kunnen zijn. Wat daarin mee lijkt te spelen is de enorm stijgende olieprijzen. Trump stelde ook dat hij het Iraanse regime nog veel harder aan zou pakken als de Straat van Hormuz geblokkeerd blijft. De afsluiting voor die straat zorgt voor de stijgende prijzen, omdat de olie uit de golfstaten daardoor niet op de markt komt. Maar ook de Iraanse aanvallen op de olie-industrie van de golfstaten speelt mee. De opmerkingen van Trump zorgen onmiddellijk voor een daling van de olieprijs.
Ideologen
Wat daarin meespeelt, dat is de onbuigzame houding van het Iraanse regime. De benoeming van de nieuwe ayatollah, Mojtaba Khamenei, spreekt daarin boekdelen. De zoon van de gedode leider Ali Khamenei lijkt namelijk absoluut een nieuwe hardliner. Er is niet veel over hem bekend, behalve dat hij innige banden heeft met de Iraanse Revolutionaire Garde en dat hij een buitenlands zakenimperium heeft. Daarnaast lijkt hij een grote rol te hebben gehad in het bloedig neerslaan van de protesten.
Maar ook de niet-aflatende aanvallen op golfstaten laten zien dat het regime nog niet bereid is om in te binden. In potentie is dat een gevaarlijke tactiek, die ook kan leiden tot blijvende verwijdering tussen de golfstaten en Iran. Het is natuurlijk overduidelijk dat ze militair gezien geen partij zijn voor Amerika en de VS, maar hun gedrevenheid is niet minder geworden. De grote vraag is natuurlijk: heeft Amerika hier rekening mee gehouden? Of dacht president Trump wellicht dat ze zouden buigen voor het oorlogsgeweld en eieren voor hun geld zouden kiezen? Het is lastig om dat in te schatten. Het regime is uiteindelijk in zijn voortbestaan afhankelijk van de haat tegen Amerika en Israel, dat lijkt de brandstof van het regime te zijn.
De islamitisch geladen ideologie zorgt er wel voor dat het Iraanse regime minder buigzaam is dan bijvoorbeeld Venezuela. Het regime leeft in een andere wereld en stelt dat de aanvallen van Iran juist succesvol zijn en Amerikaanse doelen raken. Maar in de praktijk richten de aanvallen van het regime zich vooral op burgerdoelen. Bovendien richt het regime zich op de zwakke plek van Trump, namelijk dat veel Amerikanen eigenlijk niet achter deze oorlog staan. En dat president Trump zou doen wat premier Netanyahu wil.
Mogelijkheden
Voor Israel biedt de oorlog juist mogelijkheden. Het is namelijk overduidelijk dat premier Netanyahu afhankelijk is van steun van president Trump. De gezamenlijke oorlog zorgt ervoor dat Israel een flinke klap kan uitdelen aan de aartsvijand, het Iraanse regime. De Israeli’s lijken daarbij meer realistische doelen voor ogen te hebben. Zij hebben zich vooral gericht op het uitschakelen van de Iraanse leiders (militair en politiek), de militaire infrastructuur van de Iraanse Revolutionaire Garde en de ballistische raketten.
Daarnaast stelt premier Netanyahu dat het doel is om voorwaarden te scheppen voor een verandering van regime. Dat zou een mooi bijkomend effect zijn, maar het is uiteindelijk aan het Iraanse volk om dit te doen. Dat is althans de boodschap van premier Netanyahu. Maar een wat meer cynische duiding is dat Israel natuurlijk vooral als doel heeft om de dreigingen van het Iraanse regime te neutraliseren. Dat kan ook door ernstige verzwakking van het regime. Bovendien is Israel grotendeels afhankelijk van president Trump. Als hij inderdaad besluit om de oorlog te stoppen, dan zal dat hoogstwaarschijnlijk ook het einde zijn van de Israelische campagne.
Verschillen
Het grote verschil tussen Amerika en Israel is dat het allergrootste gedeelte van de Israelische bevolking achter de aanvallen staat, in tegenstelling tot het Amerikaanse volk. Voor Israeli’s is de bedreiging van het Iraanse regime veel concreter, door de aanvallen van Hamas en Hezbollah. Al tientallen jaren wordt het Iraanse regime gezien als de grote vijand, die uiteindelijk aan de touwtjes trekt.
Ook hoopt Israel dat de banden met de golfstaten weer aangehaald kunnen worden, dat de weg naar normalisatie weer openligt. De vraag is echter of dat heel realistisch is op dit moment. We zagen bijvoorbeeld hoe de Verenigde Arabische Emiraten als een wesp gestoken reageerden, toen Israelische functionarissen naar buiten brachten dat de VAE Iraanse doelen hadden aangevallen. De Iraanse aanvallen beschadigen de relatie tussen het land en de golfstaten, maar dat betekent niet dat de banden met Israel automatisch beter worden. Door al het geweld in Iran staat het nu in de schaduw, maar de oorlog in Gaza en de problemen op de Westelijke Jordaanoever liggen nog vers in het geheugen. Bovendien is de grote vraag wie het gat gaat vullen dan het Iraanse regime achterlaat, als het minder machtig wordt. De vraag is of alle Arabische landen het zullen toejuichen als Israel’s positie belangrijker wordt in het gebied.
Vervolg
De grote vraag lijkt vooral te zijn: wat gaat president Trump nog doen? Hoe men de oorlog beoordeelt lijkt grotendeels af te hangen van de politieke mening over Trump. Is het een genie, die een helder doel nastreeft? Of is het iemand met een zwabberkoers, die zonder kennis van het Midden-Oosten zich in een nieuwe oorlog heeft gestort? Het is erg lastig om in te schatten wat president Trump gaat doen in de komende weken. In de praktijk zien we wel dat hij economisch belangen laat meewegen. Bovendien heeft hij met zijn woorden ruimte gecreëerd om de oorlog eerder te stoppen.
Aan de andere kant kunnen de stevige woorden van het Iraanse regime ook weer tegen hen werken. Want ondanks alle troepenopbouw en dezelfde tactieken als in juni 2025 lijkt het regime toch weer enigszins verrast te zijn. Israel en Amerika zijn geen gemiddelde westerse landen, die precies doen wat je van westerse landen zou kunnen verwachten. Dat zorgt voor een grote mate van onvoorspelbaarheid.
Het lijkt er wel sterk op dat Israel en Amerika de taaiheid van het Iraanse regime hebben onderschat. Ook de roekeloze aanvallen tegen de golfstaten lijken een verrassing te zijn. Met de zeer beperkte informatie uit Iran is het lastig om in te schatten hoe het staat met het regime, maar een onmiddellijke ineenstorting lijkt niet aanstaande. Maar ook daarvoor geldt: vaak komt dat als een verrassing. Het zou in ieder geval een heel welkome verrassing zijn.