Gisteren was het exact een jaar geleden dat terreurgroep Hamas een bloedbad aanrichtte in Zuid-Israel. Zo’n 1200 Israeli’s werden gedood, 251 gegijzeld. De aanslag betekende de bloedigste pogrom sinds de Tweede Wereldoorlog en dat juist binnen de staat die een veilig heenkomen aan Joden moest bieden. Daarmee hakte Hamas in op de wortels van de Joodse staat, werd het fundament ervan bijkans weggeslagen. Het gevoel van veiligheid was als sneeuw voor de zon verdwenen, het vertrouwen in de overheid en de veiligheidsdiensten ernstig geschaad. Bovenal sloeg de Hamasaanval diepe wonden in de Israelische samenleving. Wonden die een jaar later nog allerminst geheeld zijn.
IDF-militairen opererend in Gaza
Gijzelaars
De littekens die de slachtpartij achterliet binnen de Joodse staat zijn enorm. Niet in de laatste plaats vanwege de gruwelijke wijze waarop meer dan duizend landgenoten werden afgeslacht en velen verkracht en verminkt, maar ook omdat bijna honderd Israeli’s nog altijd vastzitten in de hel van Gaza. De oorlog aldaar is dan ook verre van voorbij. Een gijzelaarsdeal zoals in november vorig jaar lijkt momenteel heel ver weg. De nieuwe leider van Hamas, Yahya Sinwar, ziet zijn toekomst en die van Hamas steeds meer defaitistisch in. Hij weet dat zijn dagen geteld zijn en is gedesillusioneerd vanwege het uitblijven van meer steun vanuit Iran en Hezbollah. Sinwar is zich ervan bewust dat de gijzelaars waarmee hij zich heeft omringd de enige reden zijn dat hij nog in leven is. Tegelijkertijd blijft het brein achter 7 oktober volharden in zijn droom om Israel van de kaart te vegen, waarbij geweld in zijn ogen de enige optie is. De onderhandelingen liggen momenteel dan ook ijzingwekkend stil; Sinwar ziet er volstrekt geen heil in.
De Hamasleider lijkt dan ook niet onder de indruk van de vrijgeleide die Israel hem en zijn naasten vorige maand bood in ruil voor de vrijlating van alle gijzelaars. Onder zijn leiding is Hamas bovendien van strategie gewijzigd ten aanzien van de behandeling van gijzelaars. Na de geslaagde reddingsoperatie in juni waarbij vier gijzelaars (onder meer vastgehouden in het huis van een Al Jazeera journalist) werden gered door het Israelische leger, heeft Hamas nu het beleid om gijzelaars te executeren wanneer de IDF hun positie nadert. Daarvan werden inmiddels minimaal zes gijzelaars slachtoffer; zij werden in een donkere tunnel met een schot in het hoofd van dichtbij afgemaakt door terroristen van Hamas.
Ondergronds
Nu de oorlog tegen Hezbollah in Libanon in intensiteit is toegenomen, neemt de aandacht voor operaties in Gaza af. Het is dan ook goed om twaalf maanden na dato de balans op te maken. Hamas is in ieder geval nog niet van de aardbodem verdwenen; vandaag werden er nog raketten vanuit Gaza richting Tel Aviv geschoten door de terreurbeweging. Duidelijk is wel dat de terreurgroep een jasje uit heeft gedaan. De operationele capaciteiten van Hamas zijn door de inspanningen van het Israelische leger flink ingeperkt. De Palestijnse terreurorganisatie, die op 7 oktober nog militaire bases van het Israelische leger kon overrompelen, heeft zich nu toegelegd op het voeren van een guerrillaoorlog.
De terreurgroep is nagenoeg volledig ondergronds gegaan, waar het gebruik maakt van een uitgestrekt netwerk aan tunnels. Israël heeft de omvang van dit wijdvertakte netwerk onderschat; begin dit jaar stelde het leger zijn schattingen bij van 400 km naar 725 km. De IDF schenkt veel aandacht aan het vernietigen van dit tunnelnetwerk, maar volgens Amerikaanse overheidsbronnen is meer dan de helft van de tunnels nog in gebruik. Het illustreert de complexiteit waar de Israelische militairen op de grond – en daaronder – mee te maken hebben. Het bemoeilijkt de zoektocht naar de gijzelaars bovendien. Aangenomen wordt dat de meesten van hen vastgehouden worden in de terreurtunnels van Hamas.
Onkruid vergaat niet
De geschiedenis leert dat opereren tegen guerrillagroepen veel tijd en mankracht kost. Dat is met name het geval bij de strijd tegen ideologisch gemotiveerde groepen zoals Hamas. Eerder bleek al in de strijd tegen groeperingen als Al Qaeda, IS en Al Shabaab dat het langdurige militaire inspanning vergde om de groeperingen te ontdoen van hun capaciteit om een gebied te besturen. Ook nadat dit doel bereikt was, lukte het niet om een definitief einde te maken aan terreuraanslagen door deze bewegingen; het uitroeien van een ideologie blijkt in de praktijk vaak onmogelijk. Het ligt in de lijn der verwachting dat het Israelische leger nog jarenlang boots on the ground nodig zal hebben in Gaza om te voorkomen dat Hamas weer bestuurlijke capaciteiten in het gebied kan ontwikkelen. Hamas zal echter in staat blijven terreuraanslagen te plegen, zowel vanuit Gaza als de Westelijke Jordaanoever.
Sinwars rechterhand Khaled Mashal riep zijn aanhangers ook op dat te doen in de vorm van zelfmoordaanslagen binnen Israel, waar het land tijdens de Tweede Intifada ook al mee te maken kreeg. Destijds werden daarbij meer dan duizend Israeli’s vermoord in aanslagen op bussen, restaurants, hotels en winkelcentra. De Joodse staat kreeg de laatste tijd te maken met meerdere dodelijke aanslagen, veelal gepleegd door Hamasterroristen afkomstig uit de Westelijke Jordaanoever. De steun voor de Palestijnse terreurbeweging neemt in dat gebied fors toe. De toenemende onrust op de Westelijke Jordaanoever bewoog het Israelische leger de operaties tegen Hamas ook daar te intensiveren. Daarbij werden ook hooggeplaatste Hamasleiders gedood en aanslagen verijdeld.
Een jaar lang oorlog
De Palestijnse terreurbeweging is ongeveer de helft van zijn strijdkrachten verloren sinds het de oorlog twaalf maanden geleden begon, zo’n 17.000 man. Daartegenover staan meer dan 700 militaire verliezen die Israel te betreuren heeft gehad, inclusief meer dan 300 gedode militairen op 7 oktober zelf. De Israelische strijdkrachten hebben een veelvoud van dat aantal uitgeschakeld zien worden door lichamelijke of geestelijke verwondingen. De militaire verliezen zijn significant en leidden in de zomer tot problemen binnen het leger en politieke onrust. De vrijstelling van ultraorthodoxe Joden, de haredim, voor militaire dienst is vanwege de oorlog bovendien een gevoeliger thema dan ooit.
Inmiddels lijken de tekenen van vermoeidheid binnen de rangen van de IDF grotendeels verdwenen. Na enkele klinkende overwinningen is het moraal bij de Israelische troepen hoog, wat niet gezegd kan worden van hun vijand. Het is onrustig binnen Hamas, waar commandanten hun leider Sinwar onder druk zetten om een eind te maken aan de oorlog. De klappen die de terreurbeweging heeft gekregen zijn dan ook groot, al heeft Hamas ook het vermogen om te hergroeperen. In het noorden, in en rondom Gaza-Stad en Jabalya, zijn de meeste bataljons van Hamas ernstig verzwakt of volledig vernietigd. In het zuiden zijn de brigades van Khan Younis en Rafah zo goed als verslagen. De meeste nog operationele bataljons bevinden zich in centraal-Gaza, waar de IDF voorzichtiger opereert vanwege het vermoeden dat daar veel van de gijzelaars worden vastgehouden – met name in dichtbevolkte gebieden met veel burgers die als menselijk schild kunnen dienen. Zware militaire operaties zijn in die gebieden, zoals het Nuseirat vluchtelingenkamp, daardoor moeilijk te verantwoorden.
Duivels dilemma
De militaire realiteit in Gaza en de nog altijd vastgehouden gijzelaars aldaar stellen Israel voor een netelig vraagstuk. Een Israelische overwinning in deze oorlog berust op het terugbrengen van de gijzelaars en het vernietigen van de militaire en bestuurlijke capaciteiten van Hamas. Voor beide oorlogsdoelen geldt dat deze nog niet binnen handbereik zijn. Hamas is ernstig verzwakt en opereert niet langer als coherente krijgsmacht, maar heeft desondanks nog voldoende manschappen, wapens en tunnels over om als guerrillaeenheid de gewapende strijd voort te zetten.
De gijzelaars zitten nog altijd vast, vermoedelijk in tunnels in centraal-Gaza. Omdat er in die regio veel burgers woonachtig zijn, is het moeilijk voor de IDF om daar grootschalige operaties uit te voeren zonder veel nevenschade te veroorzaken onder de burgerbevolking. In het licht van het verslechterde imago van de Joodse staat zou dat een internationaal isolement verder versterken. Tegelijkertijd toont Hamas geen enkele bereidheid om te onderhandelen, waardoor het steeds realistischer wordt dat reddingsoperaties door het leger de enige mogelijkheid zijn om gijzelaars thuis te krijgen. Daarvoor zou Israel dus de handschoen verder af moeten doen en berusten in meer imagoschade. Een intensivering van militaire operaties in centraal-Gaza zou bovendien de mogelijkheid bieden de nog resterende operationele eenheden van Hamas verder te ontmantelen. Daarmee staat de Joodse staat voor een duivels dilemma; is het bereid de oorlogsdoelen te behalen ten koste van zijn positie binnen de internationale gemeenschap?