Deze week probeerden activisten de Israelische blokkade van de Gazastrook te doorbreken door met een boot naar Gaza te varen. Naar eigen zeggen om hulpgoederen te brengen naar Gaza. Maar het was vooral een poging van een groep activisten om een politiek statement te maken. Dat is gelukt, maar het leidt vooral tot meer polarisatie. Je bent of voor of tegen het schip. De feiten en de nuance zijn volledig verdwenen.
Schip met activisten
De scheidslijnen waren van tevoren al duidelijk, onder meer doordat Greta Thunberg zich als bemanningslid had aangemeld. Dat leidde meteen al tot framing. Als we bijvoorbeeld kijken naar de berichtgeving van NRC, dan stellen zij het volgende: “Aan boord van het schip waren twaalf activisten en humanitaire werkers”. Feitelijk gezien klopt het, maar het ging alleen om elf activisten en één humanitair werker. In rechtse media zagen we veel haat tegen Greta Thunberg.
Het schip had een symbolische hoeveelheid hulp mee, maar het was overduidelijk dat ze vooral een politiek statement af wilden geven. Het ministerie van Buitenlandse Zaken van Israel sprak over een ‘selfie jacht’. Het was ook overduidelijk dat Israel de boot niet toe zou laten tot de Gazastrook.
De kapitein van het schip was de Nederlander Mark van Rennes. De bemanning had van tevoren al een filmpje opgenomen, waarin ze stelden dat ze ‘ontvoerd’ zouden gaan worden door het Israelische leger. Ook D66-Kamerlid Jan Paternotte sprak over ‘een scheepskaping’, toen Israel daadwerkelijk het schip enterde en meenam naar de haven van Ashdod.
Internationaal recht
De vraag is of hoe we moeten kijken naar de actie van Israel. Daarin speelt allereerst mee hoe je naar de zeeblokkade kijkt, die al jarenlang bestaat. In 2011 verscheen het rapport van de commissie Palmer van de Verenigde Naties, naar aanleiding van een eerder incident. Toen enterde Israel een boot, waarbij de militairen op fysieke weerstand stuitten. Het leidde uiteindelijk tot meerdere doden en gewonden. Ook dat gebeurde op open zee. De VN-commissie die onderzoek deed naar dit incident stelde het volgende over de zeeblokkade: “Israel faces a real threat to its security from militant groups in Gaza. The naval blockade was imposed as a legitimate security measure in order to prevent weapons from entering Gaza by sea and its implementation complied with the requirements of international law.”
Die dreiging is alleen maar toegenomen, zo bewijst ook de aanval van 7 oktober 2023. Het uitgangspunt is dat een schip op open zee niet tegengehouden mag worden, dat staat in artikel 87 van het VN-zeerechtverdrag. Hier wees Paternotte ook op. Maar er zijn uitzonderingen. Zeker nu er sprake is van een conflictsituatie. En volgens het Palmer-rapport was hiervan in 2011 al sprake, laat staan nu. In het Palmer-rapport staat over zo’n uitzondering: “For Israel to maintain the blockade it had to be effective, so it must be enforced. That is a clear legal requirement for a blockade. Such enforcement may take place on the high seas and may be conducted by force if a vessel resists.”
De basis hiervoor ligt in de San Remo Manual, waarin het gewoonterecht opgetekend staat dat geldt op zee ten tijde van een conflict. Dat vereist dat een blokkade aangekondigd is (artikel 93) en dat de blokkade ook effectief moet zijn (artikel 95). In die zin had Israel zelfs de plicht om dit schip tegen te houden, anders zou het de eigen blokkade ineffectief maken. Artikel 98 geeft ook de mogelijkheid om schepen op open zee tegen te houden, als die het doel hebben om de blokkade te doorbreken.
Activisten
Sterker nog: het is natuurlijk niet zo dat Israel elke boot met activisten en een klein beetje hulp door zou moeten laten. Dat zou leiden tot grote chaos. Artikel 103 van de San Remo Manual verplicht Israel wel om voedsel door te laten, maar dat hoeft alleen in samenwerking met professionele hulporganisaties. Israel heeft het recht om de hulp eerst te doorzoeken en daarom kunnen we stellen dat het enteren volledig volgens de regels is geweest. Het Palmer-rapport had eerder ook flinke kritiek op pogingen van activisten om een blokkade te doorbreken. Dat is onverantwoord en gevaarlijk. In dit geval is het tegenhouden gelukkig gebeurd zonder fysiek geweld.
Conclusie
Kortom: Israel had het recht om dit schip tegen te houden, ook al voer het op open zee. Sterker nog, om blokkade effectief te houden moest Israel het schip tegenhouden. De activisten hebben zichzelf in een gevaarlijke situatie gebracht door zich te bemoeien met dit conflict.