Israel maakt zich op voor lastige formatie

IN ISRAEL / Door: PAUL VAN DER BAS / 20 sep 2019 #ISRAELKIESTOPNIEUW

De stemmen in Israel zijn bijna geteld, maar nu begint de lastigste klus: de formatie. President Rivlin treedt aanstaande zondag in overleg met alle fracties, op volgorde van grootte. Dat betekent dat Benny Gantz, voorman van Kachol-Lavan (Blauw-Wit), als eerste mag. Pas daarna is huidig premier Netanyahu aan de beurt – zijn Likoed haalde 31 zetels, twee zetels minder dan de grootste partij. 

De formatie is een heet hangijzer. Zoals te zien is in onderstaand diagram, is er geen duidelijke linkse of rechtse meerderheid. Bij de vorige verkiezingen was dat ook al het geval en toen lukte het niet om een coalitie te vormen. De grote vraag is of dat nu wel zal lukken. 

Netanyahu hoopte dat hij in de nieuwe verkiezingen wél een rechts-religieuze meerderheid zou halen. Zijn gedroomde coalitie zou bestaan uit zijn eigen Likoedpartij, de ultraorthodoxe partijen Shas en Verenigd Torah Jodendom (UTJ) en het religieus-nationalistische Jamina. Die partijen hebben samen 55 zetels gehaald in de verkiezingen afgelopen dinsdag – niet genoeg voor een meerderheid in de Knesset, die in totaal 120 zetels telt. Ook het centrumlinkse blok heeft geen meerderheid: in totaal hebben zij 57 zetels, en dat is inclusief de Arabische Verenigde Lijst. De Arabische partijen hebben nog nooit een coalitie gesteund en het is extreem onwaarschijnlijk dat zij deze keer wel hun steun zullen verlenen aan een regering. 

Sleutelrol
De sleutel is in handen van Yisrael Beitenu – Israel Ons Huis. De partij van Avigdor Lieberman is zeer rechts, maar ook uitgesproken seculier. Lieberman weigert daarom in een coalitie te stappen met de ultraorthodoxe partijen, terwijl Netanyahu juist graag met die partijen samenwerkt. Door deze opstelling hoort Yisrael Beitenu dus – ondanks de rechtse standpunten – niet meer bij het rechtse blok van Netanyahu. Sterker nog: partijleider Lieberman ziet het liefst Benny Gantz als nieuwe premier. 

President Reuven Rivlin krijgt een zware taak.

Formateur heeft 28 dagen
Volgende week bepaalt president Rivlin welke partijleider het initiatief krijgt in de formatie. Zijn gesprekken met de partijleiders worden overigens live uitgezonden op sociale media. Dat gebeurde na de vorige verkiezingen eerder dit jaar voor het eerst, en in het kader van transparantie en openheid wordt dat nu doorgezet. Wanneer Rivlin de formateur aanwijst, heeft die 28 dagen om een coalitie te vormen. Eventueel kan Rivlin die periode met maximaal 14 dagen verlengen, maar als het dan nog niet lukt gaat de beurt naar een nieuwe formateur. Die heeft op zijn beurt ook 28 dagen de tijd, maar geen recht op verlenging. 

Nieuwe verkiezingen
Als zo’n tweede poging ook mislukt, bestaat er nog een derde optie: Knessetleden krijgen dan de mogelijkheid om een schriftelijk verzoek in te dienen bij de president om hen te benoemen als formateur. Dat is echter nog nooit voorgekomen, en het lijkt überhaupt niet realistisch dat zo’n derde poging wél zou slagen wanneer de formatie al twee keer is gestrand. Mocht het uiteindelijk écht niet lukken om een coalitie te vormen, dan zit er niets anders op dan wéér verkiezingen uit te schrijven. Dat scenario wil president Rivlin koste wat het kost voorkomen: de politieke chaos in Israel zou compleet zijn wanneer het land voor de derde keer binnen een jaar naar de stembus moet. 

Obstakels
Maar de obstakels in de formatie zijn groot. Netanyahu zegt dat hij best met Gantz wil samenwerken, maar houdt vast aan zijn rechts-religieuze blok met de ultraorthodoxe partijen. Bovendien wil hij premier van Israel worden. Gantz, op zijn beurt, wil best een regering vormen met de Likoed, maar dan zonder Netanyahu. Bovendien vindt Gantz dat hij als leider van de grootste partij premier moet worden. Lieberman wil een coalitie van nationale eenheid met Kachol-Lavan, Likoed en zijn eigen Yisrael Beitenu, zónder ultraorthodoxe partijen. Iemand zal water bij de wijn moeten doen, want anders is een coalitie onmogelijk. 

Regels
De Israelische Basiswet legt vast hoe de regering wordt gevormd en wat haar taken en bevoegdheden zijn. Een kort overzicht:

  1. De president benoemt binnen zeven dagen na het bekendmaken van de officiële uitslag een formateur, na overleg met alle fracties.
  2. De formatie duurt 28 dagen, met een eventuele verlenging van maximaal 14 dagen.
  3. Wanneer de regering is gevormd presenteert zij zich aan de Knesset (het parlement) met haar uitgangspunten en bewindslieden.
  4. Een meerderheid van de Knesset moet expliciet het vertrouwen uitspreken in de nieuwe regering, voordat deze aan het werk kan. 
  5. De premier moet lid zijn van de Knesset. Ministers en andere bewindspersonen hoeven niet per se Knessetlid te zijn, maar het mág wel. In de praktijk zijn veel bewindspersonen tegelijkertijd Knessetlid. Dit naar het Brits model.  
  6. Het aantal bewindslieden mag niet hoger zijn dan 19, tenzij een meerderheid van minimaal 70 Knessetleden daarvoor toestemming geeft.
  7. Ministers leggen verantwoording af aan de premier. Hij staat formeel boven de andere bewindslieden en is dus niet (zoals in Nederland) primus inter pares. 
  8. De premier mag daarna ministers ontslaan of benoemen. Nieuwe benoemingen moeten worden goedgekeurd door de Knesset.