De Israelische kiezer heeft (opnieuw) gesproken

Na een heftige verkiezingscampagne heeft Israel gisteren opnieuw een Knesset gekozen. Omdat de verkiezingen van afgelopen april geen duidelijke winnaars hebben aangewezen en zittende premier Netanyahu niet in is geslaagd een meerderheidscoalitie te vormen, stemde de net gekozen Knesset (Parlement) na minder dan een maand van pogingen tot coalitievorming voor nieuwe verkiezingen.

De uitslagen van gisteren laten een duidelijke verschuiving zien, maar bieden geen makkelijke coalitievormingsmogelijkheden. De twee grootste partijen, ieder met circa kwart van de stemmen, hebben beide zetels verloren, maar zijn weer bijna even groot. Na het tellen van 91% van de stemmen staat Blauw-Wit op 32 zetels en Likoed op 31. Echter, geen van de twee heeft genoeg natuurlijke partners om een meerderheidscoalitie te vormen.

Spelbreker van april – de partij Israel Ons Huis – is bijna verdubbeld in het aantal zetels, en lijkt weer een beslissende factor te gaan spelen. In april weigerde Israel Ons Huis-leider Lieberman met Netanyahu’s Likoed te gaan. Tijdens de laatste campagne sprak hij regelmatig de wens uit om een coalitie te vormen met de twee grootste partijen en zonder de ultra-orthodoxe partijen.

Zijn belangrijkste slogan van de septemberverkiezingen was dan ook “Een Joodse staat: Ja, een Halachische staat: Nee”. Met Halachisch bedoelt hij een staat die geregeerd wordt volgens de Joodse religieuze wet. Ook vanochtend spraken partijleden de wens uit om een seculiere regering te vormen, en de orthodoxe partijen buitenboord te houden.

Sinds de oprichting van de staat Israel deden de orthodoxe partijen bijna altijd mee in de coalitie. In de laatste twee campagnes spraken beide ultra-orthodoxe partijen bij voorbaat hun voorkeur bij uit om een coalitie te vormen met Netanyahu’s Likoed.

Nu de uitslag van de verkiezing zo goed als vaststaat, beginnen de speculaties over mogelijke coalitievorming.

De andere spelers

De Gezamenlijke Lijst is met 13 zetels de derde grootste partij van Israel. De Lijst vertegenwoordigt vooral de Arabische minderheid van Israel. Ook na de verkiezingen van 2015 werd deze lijst de derde partij met 13 zetels. In april verbrak de samenwerking, en kregen de twee bewegingen respectievelijk 6 en 4 zetels. De opkomst in de Arabische sector in april was ook laag, en stond op 50%.
Likoed heeft een sterke campagne tegen deze groep gevoerd, en volgens analisten heeft dit juist geleid tot een hogere opkomst van deze minderheid, 60%. Zo’n 20% van de Israelische bevolking behoort tot deze – zeer heterogene – groep. De gezamenlijke lijst is bovendien samengesteld uit vier partijen. Hoewel bij de telling van de zogenaamde blokken de Gezamenlijke Lijst met Blauw-Wit wordt meegerekend, gaf hun leider, Ayman Odeh, aan zeker niet automatisch Benny Gantz aan te bevelen als formateur.

De ultra-orthodoxe partij Verenigd Torah Jodendom is in de afgelopen jaren sterk gegroeid en telt nu waarschijnlijk 8 zetels. Dit heeft enerzijds te maken met de natuurlijke groei bij deze groep, en anderzijds met een zeer hoge opkomst bij de verkiezingen. De rol van de Joodse wet, de heiligheid van de Sjabbat, de autonomie in het onderwijs en de deelname van hun mannen in het leger zijn voor deze partij de belangrijkste onderwerpen. Anderzijds hebben veel van deze kiezers het financieel niet breed en zijn ze ook niet goed voorbereid op de arbeidsmarkt. De andere orthodoxe partij – SHAS , 9 zetels – legt ook grote nadruk op de invloed van religie op de samenleving, maar voerde in de afgelopen verkiezingen een campagne gericht op sociale onderwerpen. 

De lijst Jamina is ook speciaal voor deze verkiezingen ontstaan, en dreigt nu al uit elkaar te vallen. Dit is niet verwonderlijk, aangezien er grote verschillen zijn tussen de partners. Nieuw Rechts, onder leiding van Ayelet Shaked, probeert een rechts geluid te laten horen richting zowel religieuze als seculiere Israeli’s. Voor een ultra-liberale economie maar ook sterk voor het annexeren van de zogenaamde C-gebieden. De andere twee partners in deze samenwerking – Het Joodse Huis (Bayit Yehudi), de Nationale Unie (Ichud Leumi)  zijn uitgesproken orthodoxe partijen, met zelfs messiaanse trekken – met dromen zoals het bouwen van de derde tempel. Ook zij pleiten voor de annexatie van de C-gebieden. De voornaamste achterban van Jamina bevindt zich tussen de kolonisten op de Westelijke Jordaanoever en hun medestanders. 

Tijdens de vorige formaties waren er geruchten dat de Arbeidspartij wel  met Netanyahu zou willen regeren, en deze geruchten zijn er nog steeds. De nieuwe leider van deze lijst – Amir Peretz – benadrukte dat hij niet met Netanyahu in een coalitie zal gaan. De Democratische Unie heeft in haar campagne Netanyahu persoonlijk aangevallen en pleitte voor zijn vertrek. 

Wat zijn de opties:

  • Een minderheidsregering onder leiding van Netanyahu – dat zou hij kunnen doen met 56 zetels: Jamina, Verenigd Torah Jodendom en SHAS, maar hij zal niet worden gedoogd.
  • Een minderheidsregering onder leiding van Gantz, met medewerking van Democratische Unie en Arbeid-Gesher lijkt niet reëel. Zelfs samen met de Gezamenlijke Lijst hebben ze nog geen meerderheid. 
  • Een coalitie tussen de twee grote partijen, eventueel met enkele andere partijen, lijkt het meest voor de hand liggend, en is ook waarvoor Lieberman pleit. Blauw-Wit gaf voor de verkiezingen aan Netanyahu als premier niet te zullen accepteren. In zijn toespraak gisteren na het bekendmaken van de exit-polls was Gantz milder, en riep hij vooral op tot verzoening binnen de Israelische samenleving “Shalom aleinu en Shalom beyneynu” – vrede voor ons en vrede bij ons. 

Vandaag zal de Israelische president Rivlin met vertegenwoordigers van de partijen overleggen. Het zal geen snelle vorming zijn. Rivlin verklaarde echter alles in werking te stellen om een derde verkiezingsronde te voorkomen. Het volgende juridische verhoor van Netanyahu is gepland voor begin oktober, waarna de advocaat-generaal bekend zal maken of hij Netanyahu definitief zal aanklagen. Tot die tijd kunnen we nog veel verrassingen verwachten, daarna wellicht ook.

Hieronder kunt u de uitslagen van beide verkiezingen vergelijken.
(Koelanu is opgegaan in de Likoed direct na de verkiezingen van April; Raam-Balad en Hadash-Taal zijn nu de Gezamenlijke lijst)